المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٧٧ - اوزان جمع قلة

صواهل (و فاعلة) مطلقا نحو فاطمة و فواطم و صاحبة و صواحب (و شذّ فى) صفة المذكّر العاقل نحو (الفارس) و الفوارس (مع ما ماثله) كسابق و سوابق.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

وزن « فعلان » در حوت و قاع و آنچه شبيه به ايندو است شايع بوده و در غير ايندو قليل و نادر مى‌باشد.

شارح گويد:

يعنى هراسمى كه بروزن فعل (بضم فاء و سكون عين) يا فعل بفتح فاء و سكون عين) بوده و عين الفعل آن حرف علّه باشد در جمعش وزن « فعلان » شايع است همچون: حوت كه در جمعش حيتان گفته و قاع (بانگ خرس) كه در جمعش قيعان مى‌گوئيم.

چنانچه در اسماء نظير ايندو نيز جمع برهمين وزناست مانند:

كوز كه جمعش كيزان و تاج كه جمعش تيجان مى‌باشد.

ولى در غير دو اسم مذكور اين وزن بندرت جمع مى‌باشد مثل:

غزال (آهو) كه جمعش ندرتا غزلان آمده.

مصنّف گويد:

« فعلان » جمعى است شامل اسمى كه بروزن « فعل » و يا « فعيل » و يا « فعل » باشد مى‌شود مشروط باينكه عين الفعلش حرف علّه نباشد.

شارح گويد:

يعنى هراسمى كه بروزن فعل (بفتح فاء و سكون عين) يا فعيل (بففتتح فاء و كسر عين) و يا فعل (بفتح فاء و عين) بوده و عين الفعلش حرف علّه نباشد جمع آن بروزن فعلان (بضمّ فاء و سكون عين) مى‌آيد همچون:

ظهر (پشت) كه جمعش ظهران بوده و رغيف كه جمع آن رغفان آمده و جذع (گوسفند يكساله) كه جمعش جذعان مى‌باشد.

مصنّف گويد:

كريم و بخيل جمعشان بروزن « فعلاء » مى‌آيد.

و همچنين براى كلمه‌اى كه شبيه به ايندو باشد اين وزن جمع قرار داده شده.

شارح گويد: