المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٣٣ - مبحث اخبار به الذى و فروع آن و نيز اخبار به الف و لام موصوله

مى‌گوئيم:

الذى ضربته زيد (كسى كه زدم او را عبارتست از « زيد »).

چنانچه ملاحظه مى‌شود « الذى » يعنى موصول را مبتداء قرار داده و « زيد » را مؤخّر نموده و مرفوعش كرده‌ايم تا خبر براى « الذى » باشد و بين ايندو « ضربت » را صله براى « الذى » آورده و ضمير منصوبى كه متّصل به آنست و عائد « الذى » مى‌باشد را جاى زيد قرار داديم يعنى در جمله « ضربت زيدا» زيد مفعول براى « ضربت » است اكنون در جمله « الذى ضربته زيد» به جاى « زيد » مفعول « ضربت » را ضمير متّصل منصوبى قرار داده‌ايم، بنابراين بعد از ايراد « الذى ضربته زيد» بخوبى مى‌توان دريافت كه مأخذ واصل آن چه جمله‌اى بوده و آن همانطورى كه توضيح داديم جمله « ضربت زيدا» مى‌باشد.

مصنّف گويد:

و خبر بده بواسطه اللّذين و الّذين و الّتى در حالى كه اين الفاظ را موافق آنچه در كلام ثابت است و مخبر عنه مى‌باشد مى‌آورى.

شارح گويد:

مقصود اينست كه گاهى بجاى « الذى » از جمع آن يعنى « الذين » و يا تثنيه‌اش كه « اللّذان » باشد استفاده مى‌شود و شخص امتحان‌كننده مثلا مى‌گويد:

اخبر عن الزّيد فى جملة ضربت زيدين.

در اين صورت آنچه قبلا گفتيم عينا بايد رعايت شود باضافه مراعات كردن تطابق بين ضميرى كه به موصول برمى‌گردد با موصول و نيز لازمست بين موصول و آنچه در معنا مخبر عنه است يعنى « زيد » از نظر تذكير و تأنيث و تثنيه و جمع موافقت باشد.

بنابراين اگر جمله‌اى چنين باشد:

بلّغت رسالة من الزيد الى العمروين (رساندم نامه‌اى را از دو زيد به دو عمرو)

سپس گوينده اين عبارت را به شخصى بگويد:

اخبر عن الزيدد فى جمله « بلّغت رسالة الخ».

آن شخص بايد بگويد:

اللّذان بلّغت منهما الى العمروين رسالة الزّيان (آندو نفرى كه از نزد ايشان نامه‌اى به دو عمرو رساندى عبارتند از دو زيد).

چنانچه ملاحظه مى‌كنيم « اللذان » به صيغه تثنيه مبتداء قرار گرفته و خبرش نيز