المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٩١١ - مبحث تصغير

بردّ ما حذف منه (ما) دام (لم يحو غير التّاء ثالثا كما) علما فقل فيها: موىّ و كشفة فقل فيها: شفيهة بخلاف ما إذا حوى ثلاثة غير التّاء فلا تكمل، كجويه فى جاه.

( و من بترخيم يصغّر اكتفى بالأصل) و حذف الزائد لأنّه حقيقته و ألحق به تاء التّأنيث إذا كان مؤنّثا ثلاثيّا (كالعطيف يعنى المعطفا) و كحميد فى حامد و حمدان و حمّاد و محمود و أحمد و سويدة فى سوداء و قريطس فى قرطاس.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

انفصال را در كلمه‌اى كه برتثنيه يا جمع صحيح دلالت دارد مقدّر بگير.

شارح گويد:

مقصود اينست كه: ديگر از مواضعى كه بايد برخى از حروف كلمه را از آن جدا فرض كرد تثنيه و جمع صحيح است چه آنكه علامت تثنيه و جمع را نمى‌توان جزء كلمه قرار داد لاجرم هنگام تصغير نبايد حذف شوند از اينرو در تصغير: جداران (دو ديوار) و ظريفون (مردان خوش‌گفتار) و ظريفات (زنان خوش‌گفتار) كه علم قرار داده شده‌اند مى‌گوئيم:، جديران و ظريفون و ظريفات.

كلمه « جلا » در متن مصنّف با جيم فعل ماضى است يعنى دلالت كند برجمع صحيح.

مصنّف گويد:

الف تأنيثى كه مقصوره بوده وقتى در مرتبه زائد برچهارم واقع شود هنگام تصغير ثابت نمى‌ماند.

شارح گويد:

مشروطبه اينكه قبل از الف مقصوره مزبور حرف مدّى قرار نگرفته باشد چه آنكه تنها در اين صورت آنرا ثابت نگاه نداشته بلكه حذفش مى‌نمايند مانند:

قرقرى (اسم مكانى است) و لغّيزى (لانه موش صحرائى) كه در تصغير آنها مى‌گوئيم: قريقر و لغّيز.

مصنّف گويد:

و در تصغير حبارى مخيّرهستى بين گفتن حبيرى و حبيّر.

شارح گويد:

يعنى: در هركلمه‌اى كه الف مقصوره بوده و قبل از آن حرف مدّ باشد مانند: