المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٣٨ - شروط باب اخبار به«الذى»

بدون مضاف اليه و همچنين از مصدر عامل نمى‌توان اخبار كرد چه آنكه بجاى هيچيك از اين امور گذاردن ضمير جايز نيست.

مصنّف در تسهيل سه شرط ديگر براى آن ذكر نموده است:

الف: آنكه مخبر عنه در يكى از دو جمله مستقلّ و عليحدّه واقع نشده باشد، بنابراين از « زيد » در قام زيد و قعد عمرو نمى‌توان اخبار كرد بخلاف « زيد » در جمله « ان قام زيد فقعد عمرو» چه آنكه دو جمله « قام زيد» و « قعد عمرو» در دوّمى مستقلّ از هم نبوده بلكه يكى شرط و ديگرى جواب است كه بينشان كمال ارتباط وجود دارد.

ب: در كتاب تسهيل همچون كافيه اين شرط را آورده و گفته است:

شرط است مخبر عنه در جمله مثبت بوده نه منفى.

بنابراين از « حد » در جمله « ما جائنى من احد» نمى‌توان اخبار كرد.

ج: شرط است كه جايز و ممكن باشد كه مخبر عنه بحالت مرفوع در جمله اصل (مأخذ) بيايد، بنابراين از مصادر غير متصرّف و نيز ظروف غير متصرّفه كه هميشه منصوب استعمال نمى‌شوند نه غير آن جايز نيست اخبار كرد.

قوله: لما اخبر عنه: مقصود از « مخبر عنه» همان كلمه‌اى است كه در معنا مخبر عنه بوده و در كلام شخص مورد آزمايش خبر براى « الذى » قرار داده مى‌شود مثل « زيد ».

قوله: ذكره فى التسهيل: ضمير منصوبى در « ذكره » به شرط دوّم راجع است.

قوله: لعلم من الشرط الرابع: شرط رابع عبارتست از استغناء از مخبر عنه بواسطه وضع ضمير بجاى آن و وجه استفاده شرط دوّم از آن اينست كه ضمير معرفه است پس اگر بجاى مخبر عنه صحيح بود قرار بگيرد معلوم مى‌شود كه مخبر عنه نيز حتما معرفه مى‌باشد لذا از ذكر شرط چهارم مى‌توان بخوبى شرط دوّم را استفاده كرد بدون اينكه عليحدّه از آن ياد كنيم.

قوله: فلا يجوز الاخبار عن ضمير عائد على بعض الجملة: زيرا اگر بجاى ضمير كلمه‌اى كه از جمله ما قبل اجنبى است قرار دهيم مرتكب اشتباه شده‌ايم بنابراين اخبار از چنين ضميرى جايز نيست مانند:

جاء زيد و هو راكب (آمد زيد و حال آنكه سواره بود).

اخبار از « هو » جايز نيست زيرا به « زيد » راجع بوده و رابط بين جمله دوّم و اوّل است فلذا كلمه اجنبى بجايش نمى‌توان گذاشت مثلا صحيح نيست بگوئيم:

جاء زيد و عمرو راكب.