المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٢٧ - ادات تحضيض و شرح آنها

شارح گويد:

مقصود اينست كه: گاهى بعد از ادات مذكور بجاى فعل اسم در مى‌آيد در چنين موردى واجبست يا اسم را متعلّق به فعل مقدّرى قرار داد همچون:

فهلّا بكرا تلاعبها كه تقدير آن:

فعلّا تزوّجت بكرا تلاعبها (چرا با دختر باكره ازدواج نمى‌كنى كه با او ملاعبه نمائى). مى‌باشد و همان طورى كه مشاهده مى‌كنيم « هلّا » برسر اسم يعنى « بكرا » در آمده و آن متعلّق و مفعول است براى فعل مقدّر كه « تزوّجت » باشد.

و نيز مانند آنچه در قول اعرابى آمده:

يعنى: آيا نشان نمى‌دهيد به من مردى را كه خداوند متعال بخوبى جزايش را بدهد چه آنكه او مرا برزن نرم‌اندام و خوش‌گذرانى كه شب را به روز آورده در حالى كه شانه مى‌كند ريش من و جاروب مى‌زند خانه‌ام را دلالت مى‌كند.

شاهد در تقدير گرفتن « تروننى » است بين « الا » و « رجلا » چنانچه خليل نحوى چنين گفته است.

و يا اسم را متعلّق فعل ظاهرى كه متأخّر آمده قرار داد مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده:

و لولا اذ سمعتموه قلتم.

( چرا به محض شنيدن اين سخنان به منافقان نگفتيد ...).

شاهد در « قلتم » است كه فعل ظاهر و مؤخّر بوده و « اذ » كه « لولا » برسرش درآمده متعلّق به آن مى‌باشد.

قوله: فلا يقع بعدهما غيره: يعنى غير مبتداء.

قوله: حذف خبره: يعنى خبر مبتداء.

قوله: كما تقدّم: يعنى در مبحث مبتداء و خبر.

قوله: لولا انتم لكنّا مؤمنين: آيه (٣١) از سوره سباء.

در اين آيه شريفه « لولا » امتناع مؤمن بودن را به وجود مخاطبين مرتبط نموده است.

قوله: و هى مثل ما تقدّم: ضمير « هى » به « الا » راجع است.

قوله: لولا نزل علينا الخ: آيه (٢١) از سوره فرقان.