المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠٥٧ - جواب شارح از انتقاد ابن هشام

ترجمه:

در كلمه‌اى كه لام الفعلش اعلال مى‌شود مى‌بايد همزه را فتحه داده و آن را به ياء ردّ نمائى و در مثل « هراوه » همزه را بايد قلب به واو كرد.

متن: «٩٤٨»

تجزيه و تركيب‌

واوا: مفعول دوّم براى « جعل ».

واو: عاطفه.

همزا: مفعول دوّم براى « ردّ ».

اوّل: مضاف، مفعول اوّل براى « ردّ ».

الواوين: مضاف اليه.

فى: حرف جرّ.

بدء: مجرور به « فى » ، متعلّق به « ردّ » ، مضاف.

غير: مضاف اليه، مضاف.

شبه: مضاف اليه، مضاف.

ووفى: فعل ماضى، مفرد، مذكّر، غائب، مجهول، مضاف اليه براى « شبه ».

الاشدّ: نائب فاعل براى « ووفى ».

ترجمه:

و « واو » اوّل را به همزه بايد ردّ نمود به شرطى كه در ابتداء كلمه بوده و به « ووفى » شباهت نداشته باشد.

شرح عربى:

هذا باب الابدال‌

( أحرف الإبدال) عدّها فى التّسهيل ثمانية و زاد هنا الهاء، و تقدّم أنّها بدل من التّاء فى الوقف على نحو رحمة و نعمة فصارت تسعة يجمعها قولك: (هدأت موطيا).

( فأبدل الهمزة) أى خذها بدلا (من واو و) من (ياء) حالكون كلّ منهما (آخرا إثر ألف زيد نحو رداء و كساء بخلاف تعاون و تباين لعدم تطرّفهما و نحو غزو و ظبى لعدم تلوهما الألف، و نحو واو واى لأصالة الألف.

( و فى) اسم (فاعل ما) أى فعل (أعلّ عينا ذا) أى إبدال الهمزة من ياء و من واو (اقتفى) كبائع و قائم، بخلاف ما لم تعلّ عينه و إن اعتلّت نحو عين فهو عاين و عور فهو عاور، و