المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠٨٠ - مبحث ابدال

بخلاف يائى كه متحرّك است كه به « واو » قلب نمى‌شود مانند: هيام (حالتى است كه از عشق به هم مى‌رسد همچون جنون).

و نيز بخلاف يائى كه مفرد نبوده يعنى مدغم و مشدّد است مانند: حيّض.

چه آنكه « ياء » در هيچيك از ايندو مورد به « واو » قلب نمى‌شود.

و همچنين بخلاف يائى كه در كلمه جمع آمده باشد چه آنكه براى آن حكم ديگرى است و آن عبارتست از قلب ضمّه‌اى كه قبل از ياء است به كسره چنانچه مصنّف به آن اشاره كرده و گفته است:

حرف مضموم را در جمع كسره مى‌دهند چنانچه در جمع « اهيم » مى‌گويند: هيم.

شارح گويد:

مراد اينست كه در جمع حرفى كه قبل از ياء ساكنه قرار گرفته و مضموم است را كسره مى‌دهند چنانچه در جمع « اهيم » مى‌گويند: هيم (بكسر هاء).

اين كلمه در اصل: هيم بضمّ هاء بروزن حمر بوده سپس ضمّه آن را به كسره تبديل كرديم.

مصنّف گويد:

زمانى كه « ياء » لام الفعل يا قبل از « تاء » بوده و بعد از ضمّه آمده باشد به « واو » ردّ مى‌گردد.

شارح گويد:

مقصود اينست كه « ياء » را در دو مورد به « واو » قلب مى‌كنند:

الف: آنكه لام الفعل واقع شده و قبل از آن ضمّه باشد مانند:

نهو الرجل (عقل آن مرد كامل است).

اصل آن نهى بوده سپس ياء به واو قلب شد.

ب: آنكه لام الفعل اسمى واقع شده و قبل از آن مضموم بوده و بعدش تاء تأنيث آمده باشد مانند: مرموة.

اصل آن مرمية بوده، سپس ياء را به « واو » قلب نموديم.

مصنّف گويد:

و همچنين ياء را به « واو » رد مى‌كنند زمانى كه كلمه بنا شده از « رمى » بروزن سبعان باشد.

شارح گويد: