المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠١٨ - مبحث تصريف

قبلا گفته شد كه اين قسم از كلمه غير متصرّف است.

البتّه برخى از كلمات هستند كه در عين اينكه از سه حرف كمتر مى‌باشند متصرّف بحساب مى‌آيند و آنها عبارتند از كلماتى كه بواسطه حذف در آنها تغيير پيدا شده يعنى در اصل سه حرفى بوده سپس برخى از حروفشان حذف شده و دو حرفى يا كمتر از آن گرديده‌اند نظير: يد و ق و بع.

بايد توجّه داشت كه اين گونه از كلمات دو حرفى يا يك حرفى متصرّف هستند و از حكم مذكور مستثنا مى‌باشند.

مصنّف گويد:

اسم اگر مجرّد باشد منتهاى حروفش پنج تا است و اگر در آن حروف زائد باشد از هفت تا تجاوز نمى‌كند.

شارح گويد:

مقصود اينست كه اسمى كه از حروف زائد مجرّد باشد منتهاى حروفش پنج تا است مانند سفرجل (گلابى) و اقلّ آن سه تا مى‌باشد همچون رجل (مرد) و مابين ايندو چهار حرفى است نظير جعفر (اسم است براى شخص).

و در صورتى كه حروف زوائد در آن باشد مجموع حروفش از هفت حرف تجاوز نكرده بلكه شش حرفى يا هفت حرفى است.

اسم شش حرفى مانند: انطلاق (رها شدن).

و اسم هفت حرفى مثل: استخراج (بيرون آوردن).

و گاهى بواسطه تاء تأنيث كه به آن ملحق مى‌شود از حروفش از هفت تا بيشتر مى‌شود مانند: قزعبلانة (حيوانى است پهن و شكم برآمده‌اى دارد).

برخى از ادباء گفته‌اند:

گاهى بواسطه غير « تاء » حروف آن از هفت تا بيشتر مى‌شود همچون:

كذّبذبان (بسيار دروغ‌گو).

مصنّف گويد:

فتكه و ضمّه و كسره بده غير آخر ثلاثى را و اضافه كن ساكن كردن حرف دوّمش را تا بدين وسيله شامل ابنيه ثلاثى بشود.

شارح گويد:

مقصود آنست كه حرف اوّل و دوّم اسم ثلاثى را فتحه يا ضمّه و يا كسره بايد داد