المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٢٦ - ادات تحضيض و شرح آنها

شارح گويد:

طبق گفته مصنّف بعد از ايندو حرف حتما مبتداء درآمده و غير آن واقع نمى‌شود و بايد توجّه داشت كه حذف خبر اين مبتداء واجب و لازمست چنانچه شرح آن قبلا در مبحث مبتداء و خبر گذشت.

ناگفته نماند آنچه بيان شد در وقتى است كه اين ادات امتناع از حصول شيئى را به وجود شيئ ديگر مرتبط سازند مانند آنچه در فرموده حقتعالى وارد شده:

لو لا انتم لكنّا مؤمنين‌ ( اگر شما نبوديد هرآينه ما مؤمن بوديم).

در اين آيه شريفه « لو لا» برسر مبتداء يعنى « انتم » در آمده و خبر اين مبتداء كه « موجود » است حذف شده.

مصنّف گويد:

و معناى تحضيض را بايندو اختصاص بده و هلّا و الّا و الا نيز مانند ايندو داراى معناى تحضيض هستند و جملگى را پهلوى فعل در بياور.

شارح گويد:

تحضيض عبارتست از طلب كردن چيزى به ازعاج (شدّت و خشونت).

و بهر صورت « هلّا » در افاده تحضيض مانند « لو لا» و « لو ما» است و همچنين « الّا » بتشديد لام و امّا « الّا » بتخفيف لام طبق گفته مصنّف در شرح كافيه براى عرض مى‌باشد ولى در عين حال مانند چهار كلمه گذشته (لولا، لوما، هلّا، الّا) بوده و در حكم با آنها يكسان است چنانچه مصنّف در كلامش باين نكته اشاره كرده و گفته است:

و جملگى را پهلوى فعل در بياور.

و مقصود اينست كه لازم و واجبست هرپنج لفظ مذكور برسر فعل درآيند مانند:

لولا انزل علينا الملائكة ( چرا فرشتگان برما فرود نيامدند).

در اين آيه شريفه چنانچه ملاحظه مى‌كنيم « لولا » برسر فعل داخل شده است.

و نظير:

لو ما تأتينا بالملائكة ( چرا فرشتگان برما نازل نمى‌شوند).

در اين آيه شريفه نيز « لوما » برسر فعل داخل شده است.

مصنّف گويد:

و گاهى پهلوى اين الفاظ اسمى كه به فعل مقدّر يا فعل ظاهر مؤخّر معلّق شده در مى‌آيد: