المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠١٧ - مبحث تصريف

ترجمه و شرح:

مبحث تصريف‌

شارح گويد:

آن طورى كه مصنّف در شرح كافيه آورده تصريف عبارتست از:

گرداندن كلمه واحدى از بنائى به غير آن به منظور غرض لفظى يا معنوى.

و چون اين گرداندن و تحويل دادن در كلمات فراوان و بسيار است مصنّف از لفظ « تصريف » كه مصدر باب تفعيل بوده و برمبالغه دلالت دارد استفاده كرده و گفته است باب التصريف و نگفته: باب الصّرف.

مصنّف گويد:

حرف و كلمه‌اى كه شبيه به آن است از صرف برى بوده ولى غير ايندو شايستگى براى آن را دارد.

شارح گويد:

مقصود از كلمه شبيه به حرف، مبنى مى‌باشد و حاصل كلام آنكه:

حرف و آنچه به آن شباهت دارد همچون مبنى از صرف و دگرگونى برى و بركنار مى‌باشند.

مصنّف در اين عبارت « من الصّرف برى» به لفظ « صرف » تعبير نموده نه تصريف زيرا خواسته است بدين وسيله اشاره كند كه حرف و كلمه مشابه با آن بوجه من الوجوه و ابدا قابل صرف نيستند در حالى كه اگر به جاى آن كلمه تصريف بكار مى‌برد اينطور توهّم مى‌شد كه در ايندو كثرت صرف و مبالغه منفى است نه اصل صرف و اين معنا خلاف واقع مى‌باشد.

و بهر صورت تصرّف در حروف و كلمات شبيه به آنها وجود نداشته ولى غير ايندو يعنى اسماء معرب و فعلى كه جامد نيست سزاوار و شايسته براى تصريف مى‌باشند.

مصنّف گويد:

كلمه‌اى كه كمتر از سه حرف باشد قابل تصريف نيست مگر آنچه در آن تغييرى پيدا شده باشد.

شارح گويد:

سرّ اين گفتار كه كلمه كمتر از سه حرف قابل تصريف نيست آنست كه اساسا هيچ كلمه‌اى كمتر از سه حرف نيست مگر حروف و كلمه شبيه به آنها كه مبنى باشد و