المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٩٥٨ - مبحث نسب

مفعولى در آن قرار داد.

على: حرف جرّ.

الذى: موصول اسمى، مجرور به « على » ، متعلّق به « اقتصرا ».

ينقل: فعل مضارع، مفرد، مذكّر، غائب، مجهول، ثلاثى مجرّد، متعدّى، صليه براى « الذى ».

منه: جارّ و مجرور، متعلّق به « ينقل ».

اقتصرا: فعل امر، مفرد، مذكّر، حاضر، ثلاثى مزيد، باب افتعال و مى‌توان آنرا فعل ماضى، مفرد، مذكّر، غائب، از باب مذكور قرار داد و الفش الف الحاقى است.

ترجمه:

غير آنچه را كه قبلا تقرير نمودم برنقل از عرب بايد اقتصار كرد.

شرح عربى:

( و إن يكن كشية) فى اعتلال اللّام (ما الفاء عدم فجبره) عند النّسب إليه بردّ الفاء (و فتح عينه التزم) عند سيبويه (فيقال فيه و شوىّ و أجاز الأخفش السّكون فقال « وشيىّ » أمّا غير المعلّ اللّام منه فلا يجبر، كقولك فى عدة عدىّ.

( و الواحد اذكر ناسبا للجمع إن لم يشابه واحدا بالوضع) أى بوضعه علما فقل فى فرائض فرضىّ، بخلاف ما إذا شابهه- بأن وضع علما- فيقال فى أنمار أنمارىّ و فى الأنصار أنصارىّ.

( و مع فاعل و فعّال) بفتحة فتشديد (فعل) بفتحة فكسرة (فى نسب أغنى عن الياء) السّابقة (فقبل) إذ ورد كقولهم لابن و تمّار و طعم أى صاحب لبن و تمر و طعم، و ليس فى هذين الوزنين معنى المبالغة الموضوعين له، و خرّج عليه قوله تعالى: «وما ربّك بظلّام للعبيد» أى بذى ظلم.

( و غير ما أسلفته) من القواعد (مقرّرا على الّذى ينقل منه) عن العرب (اقتصرا) و لا تقس عليه كقولهم فى الدّهر دهرىّ و فى أميّة أموىّ و فى البصرة بالفتح بصرىّ بالكسرة، و فيه نظر إذ الكسر لغة فيها و فى مرو، مروزى و فى الوى رازى و فى الخريف خرفىّ و لعظيم الرّقبة رقبانىّ.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

و اگر اسم كه فاء الفعلش حذف شده، همچون « شية » باشد پس جبران و