المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٣٣ - مبحث كيفيت ساختن تثنيه و جمع صحيح در اسم مقصور و ممدود و مطالبى ديگر

متن: «٧٨٧»

تجزيه و تركيب‌

ان: حرف شرط.

ساكن: اسم فاعل، مضاف، حال از فاعل « بدا » كه به « اسم » راجع است.

العين: مضاف اليه.

مؤنّثا: حال است از فاعل « بدا » و آن ضميرى است راجع به « اسما » كه در بيت قبلى قرار گرفته.

بدا: فعل ماضى، مفرد، مذكّر، غائب، فعل شرط و جوابش محذوف است كه به قرينه « انل اتباع عين فائه» فهميده مى‌شود.

مختتما: به صيغه اسم مفعول، حال است از فاعل « بدا ».

باء: حرف جرّ.

التاء: مجرور به « باء » ، متعلّق به « مختتما ».

او: عاطفه.

مجرّدا: معطوف است به مختتما.

ترجمه:

مشروط باينكه اسم مذكور ظاهر شده باشد در حالى كه عين الفعلش ساكن و نيز مؤنّث باشد اعمّ از آنكه با تاء ختم شده يا مجرّد از آن باشد.

شرح عربى:

( و احذف من المقصور) و كذا المنقوص (فى جمع) له (على حدّ المثنّى) أى بالواو و النّون (ما به تكمّلا) أى آخره، فقل فى موسى و القاضى موسون و موسين و قاضون و قاضين، (والفتح) فى القمصور (أبق مشعرا بما حذف) و هى الألف، و أبق فى المنقوص الضمّ و الكسر أمّا الممدود و الصّحيح فيفعل بهما ما فعل فى التّثنية.

( و إن جمعته) أى كلّا من المقصور و الممدود (بتاء و ألف فالألف) أو الهمزة (اقلب قلبها فى التّثنية) فقل فى المشترى: « مشتريات » ، و فى رحى « رحيات » ، و فى متى « متيات » ، و فى قنى « قنوات » ، و فى صحراء « صحراوات » ، و فى نبّات « نبّاوات » ، و فى قرّاء « قرّاءات » ( و تاء ذى التّاء الزمنّ) حينئذ (تنحية) أى حذفا كما سبق، و كقولك فى مسلمة « مسلمات ».