المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٩١ - فصل مبحث عوامل جزم

يعنى: اظهار بى‌نيازى كن مادامى كه پروردگارت تو را بى‌نياز كرده است و هرگاه برسد تو سختى و پريشانى پس اظهار خوشنودى و نيكى بنما.

شاهد در « اذا » است كه « تصبك » را در شعر جزم داده است.

مصنّف در شرح كافيه گفته است:

اصحّ از نظر ما اينست كه در نثر اين معنا ممنوع بوده و اذا فعل را در غير شعر جزم نمى‌دهد زيرا در كلمات و عبارات وارد نشده است.

سپس مصنّف در متن گويد:

كلمه « اذما » همچون « ان » حرف بوده و باقى ادوات جزم اسم مى‌باشند.

شارح گويد:

دليل برحرف بودن « اذما » اينست كه لفظ « اذ » را از معناى اصلى كه ظرفيّت باشد سلب نموده و سپس آنرا با « ما » زائده استعمال نموده‌ايم و پرواضح است در چنين استعمالى حتما كلمه مزبور بايد حرف باشد ولى باقى ادوات جزم اسم هستند بدون اينكه در آن اختلافى بين حضرات باشد مگر در خصوص « مهما » چه آنكه برخى آنرا حرف و بعضى اسم دانسته‌اند و اصحّ از نظر ما آنست كه اسم مى‌باشد بدليل آنكه در آيه سابق الذكر ضمير به آن برمى‌گردد و در علم ادب ثابت و مقرّر است كه ضمير هيچگاه به حرف رجوع نمى‌كند.

تنبيه‌

سپس شارح گويد:

ادات جزم بردو قسمند:

الف: پاره‌اى از آنها برزمان يا مكان دلالت داشته و باصطلاح ظرف مكان يا زمان مى‌باشند همچون:

متى، اين، انّى، حيث.

ب: برخى ديگر غير ظرف هستند نظير:

من، ما، ان، اذما.

دسته اوّل محلّا منصوب هستند و عامل در آنها فعل شرط مى‌باشد و دسته دوّم محلّا مرفوع بوده تا مبتداء باشند مشروط باينكه فعل شرط از آنها روگردانده و