المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٣٧ - شروط باب اخبار به«الذى»
قبول تأخير و تعريف در مخبر عنه اين باب حتمى و قطعى است.
شارح گويد:
١- شرط اوّل اينست كه مخبر عنه بايد قبول تأخير بنمايد، بنابراين از چيزى كه آنرا قبول نمىكند نمىتوان اخبار كرد همچون ضمير شأن و اسماء استفهام چه آنكه ايندو صدارت طلب مىباشند.
بلى، خبر دادن از چيزى كه خلف و جاىنشين آن قابل تأخير است جايز مىباشد
همچون « تاء » از « قمت » چه آنكه نفس تاء بلحاظ اتّصالش به فعل قابل تأخير نبوده و از فعل جدا نمىشود ولى ضمير منفصل يعنى: انت كه بجاى « تاء » مىباشد قابل اين معنا است از اينرو همانطورى كه مصنّف در كتاب تسهيل ذكر نموده اخبار از آن جايز است مثلا اگر مأخذ جمله « قمت » باشد و شخص آزمايشكننده بگويد:
اخبر عن التاء فى « قمت » بالّذى (از « تاء » در « قمت » بواسطه « الذى » خبر بده).
در جواب مىگوئيم:
الذى قام انت (كسى كه ايستاد عبارتست از تو).
٢- شرط دوّم اينست كه مخبر عنه قابل تعريف باشد، بنابراين از چيزى كه قبول تعريف نمىكند همچون حال و تمييز نمىتوان اخبار نمود.
سپس شارح گويد:
اگر مصنّف اين شرط را ترك مىكرد و صريحا ذكر نمىنمود از شرط چهارم استفاده مىشد پس همانطورى كه وى در شرح كافيه آورده است به ذكر آن نيازى نبود.
مصنّف گويد:
همچنين غناء از آن بواسطه اجنبى و يا ضمير شرط مىباشد.
شارح گويد:
٣- شرط سوّم اينست كه بواسطه كلمه اجنبى از آن مستغنى گرديم.
بنابراين از ضميرى كه به يكى از اجزاء جمله برمىگردد همچون « هاء » از « زيد ضربته» نمىتوان اخبار كرد زيرا اگر كلمه « اجنبى » بجاى ضمير مذكور بگذاريم از ذكر ضمير بىنياز نمىباشيم.
٤- شرط چهارم اينست كه بواسطه ضمير از آن بىنياز گرديم.
بنابراين از موصوف بدون صفت و نه از صفت بدون موصوف و نيز از مضاف