المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٦٢ - اوزان جمع قلة

مصنّف گويد:

و واضع عربى در كلمه‌اى كه بروزن « فعل » يا « فعل » بيايد جمع آن بروزن « فعلة » را قليل و كمياب قرار داده است.

شارح گويد:

يعنى واضع عرب در هركلمه‌اى كه بروزن فعل (بفتح فاء و سكون عين) يا فعل (بكسر فاء و سكون عين) آيد گفته است:

نادر و قليل است كه جمعش بروزن فعلة آيد مانند:

غرد (بلند كردن پرنده صدايش را در حين طرب و شادى) و قرد (ميمون) كه ندرتا جمع آن غردة و قرده آمده است.

مصنّف مى‌گويد:

فاعل در فاعلة نظير عاذل و عاذلة در حالى كه وصف هستند جمعشان بروزن « فعّل » مى‌آيد.

شارح گويد:

يعنى هروصفى كه بروزن « فاعل » و « فاعلة » آمده و لام الفعلش صحيح باشد جمع آن بروزن فعلّ (بضمّ فاء و فتح عين مشدّد) مى‌آيد همچون:

عاذل (مرد نكوهش‌كننده) و عاذلة (زن نكوهش‌كننده) كه جمع آن عذّل مى‌باشد.

مصنّف گويد:

و مثل « فعّل » است در آنچه ذكر شد « فعّال ».

شارح گويد:

يعنى وزن « فعّال » كه از نظر ضبط مثل « فعّل » است با اين فرق كه يك الف زائد دارد در آنچه گفته شد همچون « فعّل » مى‌باشد يعنى جمع است براى وصفى كه لام الفعلش صحيح بوده و بروزن فاعل آيد مانند:

تاجر (كاسب) كه جمعش تجّار مى‌باشد.

البتّه وصف مذكور در صورت مؤنّث بودن بندرت جمعش بروزن فعّال مى‌آيد همچون: صادّة (دوركننده) كه ندرتا جمعش صدّاد مى‌باشد.

مصنّف گويد:

ايندو وزن در معتلّ اللّام نادر هستند.