المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٧٠ - اوزان جمع قلة

مدى (كارد) كه جمعش بروزن فعال نمى‌آيد.

مصنّف گويد:

و در وزن فعيل در حالى كه وصف فاعل بوده جمع آن فعال نيز وارد شده است.

و همچنين در مؤنّث آن همين جمع مطّرد و شايع است.

شارح گويد:

مقصود آنست كه وصفى كه بروزن « فعيل » بوده و به معناى فاعل است چه مذكّر بوده و چه مؤنّث جمعش بروزن فعال مى‌آيد همچون: ظريف و ظريفه كه جمعشان ظراف است.

مصنّف گويد:

وزن فعال شايع است در وصفى كه بروزن فعلان يا دو مؤنّث آن آمده و يا بروزن فعلان بيايد.

شارح گويد:

مقصود اينست كه وزن « فعال » در جمع چهار كلمه ديگر شايع و مطّرد مى‌باشد به اين شرح:

١- هروصفى كه بروزن فعلان (بفتح فاء و سكون عين) باشد مانند غضبان (خشمگين) كه جمعش غضاب مى‌باشد و ندمان (پشيمان) كه جمعش ندام است.

٢- هروصفى كه بروزن فعلى كه مونّث فعلان است بيايد همچون: غضبى (مؤنّث غضبان) كه جمعش غضاب است.

٣- هروصفى كه بروزن فعلانه كه مؤنّث ديگر فعلان است بيايد مثل: ندمانه (مؤنّث ندمان) كه جمعش ندام است.

٤- هروصفى كه بروزن فعلان (بضمّ فاء و سكون عين) بيايد نظير: خمصان (مردى كه ميان باريك باشد) كه جمع آن خماص مى‌باشد.

مصنّف گويد:

و مثل « فعلان » است « فعلانة ».

شارح گويد:

يعنى: مؤنّث « فعلان » كه فعلانة است نيز همچون فعلان جمعش بروزن فعال مى‌آيد مانند:

خمصانة (زن ميان باريك) كه جمعش خماص است.