المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٦٩ - اوزان جمع قلة

شارح گويد:

يعنى هركلمه‌اى كه بروزن فعل (بفتح فاء و عين) باشد جمعش بروزن فعال (بكسر فاء) مى‌آيد مادامى كه در لام الفعلش حرف علّه نباشد.

مصنّف گويد:

يا مضاعف نباشد.

شارع گويد:

يعنى يا لام الفعلش مضاعف نباشد كه در اين صورت جمع آن بروزن فعال مى‌آيد مانند:

جمل (شتر) كه جمعش جمال است.

بخلاف اسمى كه لام الفعلش حرف علّه بوده همچون: رحى (سنگ آسياب).

يا لام الفعلش مضاعف يعنى حرف مكرّر باشد نظير: طلل (اثر خانه و جاى خراب شده) چه آنكه جمع ايندو بروزن فعال نمى‌آيد.

مصنّف گويد:

و مثل « فعل » است كلمه‌اى كه برهمين وزن بوده و داراى « تاء » باشد.

شارح گويد:

يعنى در آنچه ذكر كرديم براى « فعل » « فعلة » نيز مانن آن مى‌باشد همچون: رقبة (گردن) كه جمعش رقاب مى‌شود.

مصنّف گويد:

فعل با فعل جمعشان « فعال » بوده پس آنرا قبول كن.

شارح گويد:

هركلمه‌اى كه بروزن فعل (بضمّ فاء و سكون عين) يا بروزن فعل (بكسر فاء و سكون عين) باشد جمعش بروزن « فعال » مى‌آيد مانند:

رمح (نيزه) كه جمعش رماح مى‌باشد.

و نظير: ذئب (گرگ) كه جمعش ذئاب مى‌باشد.

مصنّف در كتاب كافيه براى اسم اوّلى يعنى فعل (بضمّ فاء و سكون عين) شرط كرده است كه عين الفعلش « واو » نباشد همچون: حوت (ماهى) چه آنكه در اينصورت جمع آن بروزن فعال نمى‌آيد.

و همچنين وى در كتاب مذكور گفته شرط است كه لام الفعلش ياء نباشد مانند: