إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٨ - مراحل چهارگانه حكم

منهى عنه زجر مى‌نمايد اين مرحله را مرتبه فعليّت مى‌نامند يعنى حكم انشائى در معرض اجرا قرار مى‌گيرد كه اين مرحله فعليّت به تنهائى اثرى ندارد اگر شرائطى از جمله، علم مكلّف نسبت به آن تحقّق پيدا كند آن‌وقت اين علم به تكليف، براى مرحله تنجّز مدخليّت دارد.

٤مرحله تنجّز- يعنى مرحله‌اى كه مؤاخذه و ثواب و عقاب در كار هست- در اين مرتبه، ترتيب اثر بر مخالفت قانون است.

از اين مراحل معلوم شد قطعى كه سبب تنجّز حكم مى‌شود و عنوان استحقاق عقوبت بر مخالفت پيدا مى‌كند قطع به حكم فعلى است و الا قطع به حكم اقتضائى و انشائى اثرى ندارد.

آرى اگر كسى قطع به حكم انشائى پيدا نمود و طبق آن عمل نمود شايد يك استحقاق مثوبتى داشته باشد چون اين كشف از يك روح انقياد و اطاعت مى‌كند امّا استحقاق عقوبت برآن مترتّب نيست چون استحقاق عقوبت در موردى است كه مكلّف قطع به حكم فعلى پيدا كند.

بعضى از احكام، طبق بعضى از روايات قبل از ظهور حضرت حجّت (عج) اصلا به مرحله فعليّت نمى‌رسد و در آن زمان است كه فعليّت پيدا مى‌كند بعلاوه در روايتى‌ [١] هم چنين آمده است:

«و خطب امير المؤمنين عليه السّلام النّاس فقال: انّ اللّه تبارك و تعالى حدّ حدودا فلا تعتدوها و فرض فرائض فلا تنقصوها، و سكت عن اشياء لم يسكت عنها نسيانا فلا تكلفوها رحمة من اللّه لكم فاقبلوها ....».

[١]من لا يحضره الفقيه، ٤/ ٥٣ باب نوادر الحدود، حديث ١٥.