إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٧ - مراحل چهارگانه حكم

در جلد دوّم كتاب كفاية الاصول مراتب چهارگانه حكم بسيار مورد بحث واقع مى‌شود لذا ابتدا اين چهار مرحله را توضيح مى‌دهيم:

١مرحله اقتضا ٢- مرحله انشا ٣- مرحله فعليّت ٤- مرحله تنجّز (البته مرحوم آقاى آخوند در مباحث آينده دو نوع فعليّت درست مى‌كنند لكن فعلا به بحث ما ربطى ندارد).

مراحل چهارگانه حكم‌

١- مرحله اقتضا- يعنى مرحله «واجديّت مصلحت و مفسده» مثلا مولا نماز را ملاحظه مى‌كند و مى‌بيند كه داراى صددرصد مصلحت لازم الاستيفاء است كه اقتضا دارد يك حكم وجوبى به نام اقيموا الصّلاة براى آن جعل نمايد و همچنين مولا شرب خمر را در نظر مى‌گيرد و مى‌بيند داراى مفسده كامل لازم الاجتناب است كه مقتضى است يك حكم تحريمى براى شرب خمر جعل نمايد (البتّه واجب و حرام را بعنوان دو مثال روشن ذكر كرديم و الا در مستحب و مكروه هم همين مسئله و مرتبه هست).

٢مرحله انشا- بدنبال واجديّت مصلحت و مفسده، مولا در مقام جعل قانون برمى‌آيد و حكم وجوب صلاة و حرمت شرب خمر را جعل مى‌نمايد لكن در اين مرحله فقط مسئله قانون‌گذارى مطرح است و هنوز به جائى نرسيده كه اين احكام در خارج اجرا شود و صرف قانونى است كه زمينه مى‌شود روزى با شرائطى اين قانون عملى گردد از قانونى كه بدنبال مرحله اقتضا تحقّق پيدا مى‌كند به حكم انشائى تعبير مى‌شود.

٣مرحله فعليّت- اگر مولا بخواهد حكم انشائيش به مرحله اجرا گذاشته شود و مثلا در خارج، نماز جمعه، اتيان و شرب خمر، ترك شود نسبت به آنها بعث و زجر مى‌كند. و با اين قانون مكلّف را بجانب مأمور به تحريك مى‌كند يا او را نسبت به‌