إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٢٦ - امر دوم الفاظ حاكى از اجماع مختلف هستند

و اختلاف ألفاظ النقل أيضا صراحة و ظهورا و إجمالا في ذلك، أي في أنه نقل السبب أو نقل السبب و المسبب(١).

گاهى ناقل، قاعده لطف (ملازمه عقليّه) را پذيرفته است مانند مرحوم شيخ طوسى (اعلى اللّه مقامه الشّريف)، و گاهى ممكن است ناقل اجماع «از طريق ملازمه عاديه قطع به قول معصوم پيدا كرده مثلا اتفاق همه علما عادتا قول معصوم را لازم گرفته و يا از فتواى جمعى اتفاقا و تصادفا قطع به قول معصوم عليه السّلام پيدا كرده» [١] (اجماع حدسى).

(١)الفاظى كه دلالت بر اجماع مى‌كنند دلالتشان بر نقل سبب يا سبب و مسبّب متفاوت است:

١گاهى لفظ اجماع صراحت دارد كه ناقل، سبب و مسبّب را نقل مى‌كند مانند اجمعت الامة من المعصوم و غيره على كذا.

٢گاهى لفظ اجماع ظهور دارد كه ناقل سبب و مسبّب را نقل مى‌كند مانند اجمعت الامة الاسلامية- كه ظهور اين عبارت شامل قول معصوم عليه السّلام هم مى‌شود.

و گاهى لفظ اجماع ظهور دارد كه ناقل فقط سبب را نقل كرده است مانند: اجمع الاصحاب.

٣گاهى هم الفاظ دالّ بر اجماع مجمل است و معلوم نيست كه ناقل، سبب به تنهائى را نقل مى‌كند يا اينكه سبب و مسبّب را نقل مى‌نمايد مانند: اجمع العلماء، يا اجمع علمائنا كه امام عليه السّلام فرد اكمل عالم است ولى معلوم نيست كه ناقل امام عليه السّلام را هم اراده كرده است يا نه.

[١]از نگارنده.