مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٤ - تخالف در کلام مرحوم آخوند در باب موضوع حرکت جوهری

جوهری است این مطلب را قبول نداریم که حرکت نیازمند به موضوع ثابت است.

بعد ایشان میگوید ما این مطلب را که موضوع باید مرکب از «مابالقوه» و «ما بالفعل» باشد در باب حرکت جوهری قبول نداریم:

و ما ذکر ایضاً فیه من أن موضوع الحرکة مرکب من مابالقوة و من مابالفعل قول مجمل یحتاج الی تفصیل، و هو أن الموضوعیة و العروض إن کانا فی الوجود کما فی الحرکات العارضة للجسم فحقّ أن موضوعها مرکب فی الخارج ... و إن کان العروض بحسب تحلیل العقلی کما فی اللوازم فالقابل و الفاعل هناک أمر واحد ... و کما أن ثبات الحرکة عین تجددها و قوتها علی الشیء عین فعلیة القوة علی ذلک الشیء فکذلک حکم ثبات مابه الحرکة و هی الطبیعة الکائنة فی الأجسام [١] ..

در اینجا مرحوم آخوند کاملًا تصریح میکند که آنچه در فصل سابق بر فصل نوزدهم گفته است که حرکت نیازمند به یک موضوع ثابت است و آن موضوع ثابت باید از ما بالقوه و ما بالفعل مرکب باشد، در غیر حرکت جوهری صادق است. در حرکت جوهری، نه نیاز به موضوع ثابت داریم و نه به یک امر مرکب از ما بالقوه و ما بالفعل تا وحدت حرکت را حفظ کند. از آنجا که طبیعت چیزی است که ثباتش عین تجددش و تجددش عین ثباتش است، در ثبات و وحدت خود نیاز به چیزی ندارد.

پس در فصل نوزده ایشان چنین نظری را ارائه میدهد.

در بعضی کلمات دیگر که در همان فصل هم اشارهای به این مطلب هست مرحوم آخوند میگوید که در باب حرکت جوهری موضوع ثابت «ماهیت» است و در بعضی جاهای دیگر بر این مطلب تکیه میکند که چیزی که حافظ وحدت موضوع است «مفارق» است؛ یعنی آن که کار موضوع را انجام میدهد و وحدت حرکت و وحدت مراتب مقوله را حفظ میکند امر مفارق است. بر این اساس چنین گفته شده است که بیانات مرحوم آخوند در باب موضوع در حرکت جوهری متخالف است.