حیث قال: «إنّ الموجودات باقیة داثرة؛ أمّا بقائها فبتجدد صورها و أمّا دثورها فبدثور الصورة الأولی عند تجدد أخری» [١]، و ذکر «الدثور قد لزم الصورة و الهیولی [٢]». انتهی ما ذکره بنقل الشهرستانی فی کتاب الملل و النحل، و سننقل أقوال [٣] کثیر من أساطین الحکماء الدالة علی تجدد الأجسام و دثورها و زوالها فی مستأنف الکلام إن شاء اللَّه تعالی، و لنا أیضاً رسالة معمولة فی حدوث العالم بجمیع ما فیه حدوثاً زمانیاً و من أراد الاطلاع علی ذلک فلیرجع إلی تلک الرسالة [٤].

و ممّا یؤید [٥] ما ذکرناه قول الشیخ العربی فی فصوص الحکم: «و من أعجب الأمر أنّ الإنسان فی الترقی دائماً و هو لایشعر بذلک للطافة الحجاب [٦] و رقته و تشابه الصور [٧] مثل قوله تعالی:«و أتوا به متشابهاً [٨]». و قال فی الفتوحات [٩]: «فالموجود کلّه متحرک علی الدوام دنیاً و آخرة لأنّ التکوین لا یکون إلّاعن مکوّن فمن اللَّه.

[١]. از این جملهها تجدد تدریجی استفاده نمیشود.[٢]. یعنی دثور و هلاکت ملازم با اینهاست یعنی برای ابد باقی نمیمانند.[٣]. مرحوم آخوند در جلد دوم چاپ قدیم در مبحث «جواهر و اعراض» اقوال بسیاری از حکما نقل میکند و همه را هم توجیه میکند.[٤]. رساله کوچکی است که در مجموع رسائل مرحوم آخوند در قدیم چاپ شده است. این رساله چیزی اضافه بر اسفار ندارد و اگر هم داشته باشد خیلی مختصر است.[٥]. مرحوم آخوند در مورد برخی عبارات منقول قبلی به «نص» و «صریح» تعبیر کرد ولی در مورد عبارت محیی الدین لفظ «مؤید» (یؤید) را به کار میبرد. این از این جهت است که کتابهای عرفا در دست است و نمیشود گفت مقصود عرفا [همین است] گرچه حرف آنها به مقصود آخوند نزدیک است.[٦]. انسان دائماً در ترقی و حرکت است ولی خودش متوجه نیست، زیرا فاصلههایی که طی میکند و آناً فآناً پشت سر میگذارد آنقدر لطیف است که خودش حس نمیکند، مثل کودکی که هنوز نمیداند هوایی وجود دارد و همیشه در هوا حرکت میکند ولی خودش نمیفهمد که دارد حجابی را طی میکند.[٧]. چون صور، مشابه یکدیگرند انسان احساس نمیکند که مراتبی را طی کرده است، همانطور که چهره یک فرد در مقایسه با روز قبل تفاوت میکند ولی این امر آنقدر تدریجی صورت میگیرد که احساس نمیشود.[٨]. این آیه هم مربوط به بهشت است و ایشان بر این دنیا حمل کرده است.[٩]. در فصوص الحکم تعبیر ترقی کرده بود نه تعبیر حرکت، در فتوحات تعبیر به تحرک کرده است ولی کلمه آخرت را هم آورده است در حالی که در آخرت حرکت معنی ندارد. پس مقصود همان اصطلاح خود عرفاست.