مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٩٨ - فصل ٢٨

و فی کلمات الأوائل تصریحات و تنبیهات علیه. فلقد قال معلم الفلاسفة الیونانیة [١] فی کتابه المعروف بکتاب اثولوجیا معناه معرفة الربوبیة [٢]: «إنه لا یمکن أن یکون جرم من الأجرام ثابتاً قائماً مبسوطاً کان أو مرکباً إذا کانت القوة النفسانیة غیرموجودة فیه و ذلک أنّ من طبیعة الجرم السیلان و الفناء، فلو کان العالم کلّه جرماً لا نفس فیه و لا حیاة لبادت الأشیاء و هلکت»، هذه عبارته، و هی ناصّة علی أنّ الطبیعة الجسمانیة عنده جوهر سیال [٣] و أنّ الأجسام کلها بائدة زائلة فی ذاتها و الأرواح العقلیة باقیة کما أشرنا إلیه.

و قال فی موضع آخر منه: «إن کانت النفس جرماً من الأجرام أو من حیز الأجسام [٤] (الأجرام خ ل) لکانت متقضیة سیالة لامحالة، لأنها تسیل سیلاناً تصیر الأشیاء کلها إلی الهیولی فإذا ردّت الاشیاء کلها إلی الهیولی و لم یکن للهیولی صورة تصورها و هی علتها بطل الکون فبطل العالم إذا کان جرماً محضاً و هذا محال» [٥] انتهی. و هذا أیضاً صریح فی تجدد الأجسام کلها، و فیه إشارة إلی ما مر سابقا من أنّ الهیولی شأنه العدم فکلما فاضت علیها صورة من المبدء انعدمت فیها ثم أقامها بایراد البدل [٦].

و مما یدل علی ذلک رأی زینون الأکبر [٧] و هو من أعاظم الفلاسفة الإلهیین.

---

[١]. گفتیم اثولوجیا طبق تحقیقات انجام شده از افلوطین است نه ارسطو.[٢]. اثولوجیا معرّب تئولوژی است، تئولوژی یعنی خداشناسی یا معرفة الربوبیه.[٣]. سیلان در اینجا به معنی از هم گسیختگی است و به حرکت جوهری مربوط نیست.[٤]. «خیر الاجسام» غلط است، حیز الاجسام یا حیز الاجرام است.[٥]. مقصود معلوم است یعنی اگر نفسی نباشد تمام اشیاء متفرق و متشتت میشود. نظام عالم که برقرار است به این سبب است که یک قوه مدبر یا نفس که در ذات خودش باقی است آن را تدبیر میکند.[٦]. به این مقدار هم نمیشود از کلام او استفاده کرد.[٧]. دو زنون داریم. زنون اکبر یا زنون الیائی از قدمای فلاسفه است و دورهاش بر ارسطو مقدم است.