مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦١٨ - فصل ١٣

للخواص و اللوازم المخصوصة فی نوع نوع کما سیأتی فی مباحث الصور. و أما الّذی ذکره من تجویز کون المادة مقتضیة للحرکة المخصوصة و سائر الخواص فهذه المسمّاة بالمادة هی بالحقیقة و المعنی صورة فلم یبق لها من معنی المادّة إلّااسمها دون معناها؛ فإنّ المعنی المذکور هو معنی الصورة بعینها إذ لانعنی بالصورة إلّامبدأ الآثار المختصة، و لانعنی بالطبیعة إلّامبدأ الحرکة الذاتیة، و لا حاجة بنا إلی الاسم بعد تحصیل الحقیقة بالبرهان. ثمّ قال [١] فالحاصل إنّ الحجة المذکورة لا تدل علی اثبات القوی و الطبائع [٢] إلّاإذا بینا أنّ المادة مشترکة و متی تعذّر ذلک لم تکن الحجّة منتجة.

فإن قیل [٣]: إنّ المادة لا تصلح أن تکون مبدء الحرکة لأنّها من حیث هی هی قابلة و الشیء الواحد لایکون قابلا و فاعلا.

قلنا: قد ثبت فی باب العلة فساد هذا الأصل و بتقدیر صحته یکون کافیاً فی إثبات المطلوب و هو الطریقة الخامسة [٤] ولیکن البیان فیه، و أقوی ما یتوجّه علیه أنّ الماهیات فاعلة للوازمها و قابلة لها و ذلک یبطل ما قالوه.

أقول: قد علمت بیان اختلاف جهتی أن یفعل و أن ینفعل، و اختلاف جهتی القوة و الفعل أعنی الإمکان الوقوعی [٥] و الإیجاب بلامریة، و أما النقض بلوازم الماهیات فغیر وارد، إذ مبنی الایراد علی المغالطة الناشئة من اشتراک لفظ القابل و وقوعه تارة بمعنی الانفعال التغیری و تارة بمعنی الاتصاف اللزومی [٦].

---

[١]. این ایرادی است که خود فخر رازی میکند و بعد پاسخ میدهد.[٢]. مراد از «قوا و طبایع» در اینجا همان است که ما محرک میگوییم. بعد خواهیم گفت که محرک در اجسام، قوا و طبایعی است که در درون خود اجسام است نه در بیرون آن.[٣]. «إن قیل» از خود فخر رازی است و به برهان پنجم برمیگردد.[٤]. یعنی برهان قوه و فعل.[٥]. مراد از «امکان وقوعی» در اینجا «امکان استعدادی» است.[٦]. «انفعال تغیری» امری عینی و خارجی است برخلاف «اتصاف لزومی» که امری ذهنی و انتزاعی است.