مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٤ - حرکت جوهری در آیات قرآن

آیه به مرحله آبادی مربوط است نه به مرحله خرابی.

از جمله آیات دیگری که برای حرکت جوهری مورد استناد قرار گرفته است آیاتی از قبیل «ألا الی اللَّه تصیر الامور» [١] و «الی ربک منتهیها» [٢] و امثال آن است، اگر این آیات را حمل بر مجاز نکنیم و البته مادام که حقیقت [و حمل بر معنای ظاهری] ممکن است دلیلی وجود ندارد که آنها را حمل بر مجاز کنیم.

معمولًا از باب اینکه نمیتوانند تصور کنند که اشیاء به حقیقت و بدون هیچ شائبه مجازی به سوی مبدأ خودشان در حرکت هستند، آن را حمل بر معنایی مجازی میکنند و میگویند مقصود معنای دیگری است. مثلًا در مورد اینکه قرآن میفرماید:

«و أنّ الی ربّک المنتهی» [٣] (به سوی پروردگار، نهایتِ همه چیز است) میگویند چون «به سوی پروردگار» معنی ندارد، مقصود «به سوی عدالت پروردگار» یا «به سوی حساب پروردگار» است. اما وقتی حقیقت [و معنای ظاهری] معنی داشته باشد، داعی نداریم که معنای آیه را عوض کنیم. به عقیده مرحوم آخوند وقتی که در قرآن تدبر میکنیم از آیات قرآن چنین معنایی را میفهمیم. البته برخی استنادات ایشان به آیات مقداری ضعیفتر است و به این صراحت و روشنی نیست.

مرحوم آخوند از کلام قرآن که فارغ میشود میگوید تصریحات و تنبیهاتی بر حرکت جوهری در کلمات فلاسفه و عرفا از جمله ارسطو، زنون اکبر و محیی الدین آمده است و از هر سه عباراتی نقل میکند. جملههایی که به ارسطو نسبت میدهد، از دو جهت ضعیف است. یکی از جنبه سند، چون عبارت ارسطو را از اثولوجیا نقل میکند که قدما آن را از ارسطو میدانستند و امروزه مسلّم شده است که این کتاب از ارسطو نیست و بلکه از افلوطین است. خود مرحوم آخوند هم در باب اعاده معدوم میگوید: اثولوجیا منسوب به ارسطوست، گویی خودش هم تردید دارد که از ارسطو باشد.

از نظر مضمون هم عبارت مورد استناد ضعیف است چون ایشان کلمه «سیلان» را بر حرکت جوهری حمل کرده است و حال آنکه کاملًا روشن است که مراد حرکت.