مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٦٨ - حرکت محسوس است یا معقول؟

«انتزاعی» است، یعنی یک موجود، در ذهن وجود دارد ولی به خارج نسبت داده میشود از باب اینکه منشأ انتزاعش در خارج وجود دارد، و به عبارت دیگر از «معقولات ثانیه فلسفی» است، نظیر حدوث.

چه در حدوث دفعی و چه در حدوث تدریجی، ما یک حدوث داریم و یک حادث. ما بحث را روی حدوث دفعی میآوریم که البته بنا به عقیده قائلین به حرکت جوهری (منکرین کون و فساد) حادثهای دفعی منحصرند در وصولات. یک حادث دفعی را در نظر بگیرید. مثلًا یک شیء که به طرف شیء دیگر حرکت میکند، در یک آن، به آن شیء واصل میشود و این وصول دفعی است. در اینجا چه چیز حادث است؟ وصول. خود حدوث وصول چطور؟ آیا «حدوث این وصول» حادث است یا قدیم؟ مسلّم است که حدوثش قدیم نیست؛ اینطور نیست که حدوث این وصول در ازل پیدا شده است و خود وصول در زمان حال. اما اگر بگوییم حدوث وصول حادث است پس دو حادث در اینجا پیدا میشود یکی «وصول» و دیگری «حدوث وصول». نقل کلام میکنیم به «حدوثِ حدوث وصول». آیا آن هم باز یک امر حادث است؟ «حدوثِ حدوثِ حدوث وصول» چطور؟ نه، یک چیز بیشتر حادث نشده است و آن وصول است. از این «وجود بعد العدم» ما مفهوم حدوث را انتزاع میکنیم. از این جهت است که میگوییم حدوث به این معنا، امری است نسبی، زیرا این مفهوم از مقایسه وجود شیء در زمان حال و عدم وجود شیء در گذشته انتزاع میشود. حدوث، حادث است نه به حدوث دیگر بلکه به حدوث منشأ انتزاعش. به تعبیر دیگر حدوث، وجود دارد به عین وجود منشأ انتزاعش که همان وجود بعد از عدم باشد. پس حدوث، وجودی غیر از وجود حادث ندارد.

حرکت همان حدوث است ولی حدوث تدریجی. گفتیم حدوث بر دو قسم است: حدوث دفعی و حدوث تدریجی. ما اسم حدوث تدریجی را حرکت میگذاریم.

حرکت محسوس است یا معقول؟

مسئلهای هست که مرحوم آخوند در باب حرکت مطرح نکرده ولی در مباحث نفس مطرح کرده است که آیا حرکت محسوس است یا معقول؟ انسان در ابتدا تصور میکند که حرکت محسوس است همچنان که تصور میکند که حدوث محسوس