بله، اگر مقصود شما از موضوع، یک معنای اعم باشد و آن اینکه هر حرکتی نیازمند به مادهای است، به این معنی که چیزی باید داشته باشیم که حرکت را قبول کند (زیرا در حرکت قوه و فعلیت هست و بنابراین حامل قوهای لازم است و آن ماده است) در این صورت میگوییم که ماده غیر از موضوع است به آن معنی که ما در باب موضوع میگوییم. در مورد ماده ضرورتی ندارد که بقای آن را فرض کنیم.

وقتی ماده را به عنوان موضوع تلقی میکنیم چارهای نداریم از اینکه آن را به نحوی باقی فرض کنیم، ولی [اگر ماده موضوع نباشد لازم نیست که باقی باشد زیرا] هر مرتبهای ماده است برای مرتبه بعد و مرتبه بعد ماده است برای مرتبه دیگر. حتی گفتیم که در حرکت، ماده و صورت، و قوه و فعلیت هماغوش یکدیگرند. خلاصه اینکه اگر موضوع را به معنای ماده بودن بگیریم حرفی نیست ولی این از بحث فعلی ما خارج است. بحث موضوع در اینجا تمام میشود.

حرکات جوهری توسطی و قطعی

در انتهای این قسمت مرحوم آخوند مطلبی را در مورد حرکت توسطی و حرکت قطعی بیان میکند. گفتیم که مرحوم آخوند هم قائل به حرکت توسطی است و هم قائل به حرکت قطعی است. به اعتبار حرکت قطعی، شیء در حال حرکت یک فرد زمانی متدرج الوجود از مافیه الحرکه دارد. این فرد، در زمان موجود است به این معنا که تمامش در تمام زمان موجود است. فردی است ممتد به امتداد زمان؛ اولش در اول زمان حرکت موجود است، وسطش در وسط زمان حرکت، و آخرش هم در آخر زمان حرکت، و بهطور کلی هر مرتبهاش در مرتبهای از زمان موجود است.

این، اعتبار حرکت قطعی است. اما به اعتبار توسطی، حرکت یک موجود بسیطی است که بتمامه در تمام مراتب زمان حرکت موجود است؛ بتمامه در ابتدای زمان حرکت موجود است و همینطور در وسط و انتهای زمان حرکت. وقتی که حرکت چنین دو اعتباری داشته باشد، در همه حرکتها چنین است و بنابراین در حرکت جوهری هم عیناً همینطور است. حرکت جوهری به اعتبار فرد قطعی زمانی خودش یک شیء متدرج الوجود در زمان و سیال به سیلان زمان است و به اعتبار فرد توسطی خودش یک موجود آنی الوجودی است که در جمیع مراتب زمان مستمر است.