مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧٤ - تشکیک تبعی ماهیت

یعنی فرق میان نوع و فصل صرفاً فرق اعتباری میشود نه فرق حقیقی. اگر بنا بشود فصل را متضمن جنس بدانیم دیگر با نوع فرقی نمیکند. آنوقتی میتوانیم فصل را فصل بدانیم که فصل را عرضی جنس، و جنس را عرضی فصل بدانیم یعنی دو ذات خارج از یکدیگر، که قدما اینطور میگفتند و فلسفهشان هم همین را اقتضا میکرد.

اما بحثهای اصالت وجودی مرحوم آخوند کار را به اینجا کشانده است که «تمام حقیقة الشیء فصله الاخیر» و تمام حقایق اجناس و فصول گذشته در فصل اخیر جمع است و فصل اخیر متضمن همه آن معانی گذشته است ولی به نحو اجمال. پس این فصل با فصولی که قدما میگفتند زمین تا آسمان تفاوت دارد و چیز دیگری است.

شاید علت اینکه مرحوم آخوند بعد حرفی زده است که به نحو دیگری عدول از کلیات خمس است این باشد که ایشان بعد که دیده است تمام احکامی که برای فصل میگوید برای یک ماهیت خیلی زیاد است (چطور یک ماهیت میتواند در مرتبه ذات خودش در عین بساطت متضمن همه اجناس و فصول دیگر باشد) لذا آمده است آن حرف معروف را گفته است که فصول در آخر به «انحاء وجودات» برمیگردد. پس، از نظر ایشان اصلًا فصول حقیقی، وجودات و انحای وجودات هستند.

اگر بخواهیم به این حرف قائل شویم، به نحو دیگر کلیات خمس بهم میریزد، زیرا در واقع فصل را منکر شدهایم. اینکه بگوییم آن چیزی که تا به حال به عنوان فصل میگفتند و احکام و خواصی داشت از باب ماهیات نیست، باعث میشود کلیات خمس از بین برود. داستان این مطلب در باب ماهیات داستان مفصلی است.

به هر حال اینکه مرحوم آخوند در اینجا میگوید تمام حقیقت شیء فصل اخیر است و مادام که فصل اخیر شیء محفوظ است- و در واقع به یک اعتبار مادام که صورت محفوظ است- تمام معانی آن شیء در آن محفوظ است، به نوعی انکار کلیات خمس است.

تشکیک تبعی ماهیت

ما آنجا این حرف را [هم] زدیم که آقای طباطبایی قبول نمیکردند. گفتیم لازمه این حرف این است که ما در مسئله «تشکیک در ماهیت» تجدید نظر کنیم و بدون اینکه