مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٣٤ - حل اشکال در حرکت کمّی

مورد حرکات عرضی هم صادق است]. مثلًا در حرکت کیفی یا أینی هم مطلب از همین قرار است. اگر در مورد حرکت أینی میگوییم جسم، موضوع و أین، مافیه الحرکه است و جسم در أین حرکت میکند، در آنجا هم «جسم مع أینٍ مّا» موضوع است و خصوصیات أیون، مافیه الحرکه است. آیا جسمی که حرکت میکند بلاأین حرکت میکند؟! جسمی که حرکت أینی میکند همیشه متلبس به أینٌ مّا است.

پس «جسم با أینٌ مّا» موضوع است.

در حرکت وضعی هم «جسم مع وضعٍ مّا» موضوع است نه جسم مطلق؛ همیشه جسم با وضعٌ مّا متحرک در اوضاع است. پس خیال نکنید که ما چون قائل به حرکت جوهری هستیم و هر حرکتی نیازمند به موضوع است میخواهیم برای حرکت در جوهر موضوع دست و پا کنیم و لذا میگوییم «ماده مع صورة مّا» موضوع است. اگر قائل به حرکت جوهری هم نبودیم باز در مورد حرکات عرضی همین حرف را میزدیم و میگفتیم که «جسم مع کیفٍ مّا»، «جسم مع اینٍ مّا» و «جسم مع کمّ مّا» موضوع است.

پس اینکه در حرکت جوهری «ماده مع صورةٍ مّا» متحرک در مراتب صور است راه حلی است که مرحوم آخوند در اینجا ذکر میکند و این بحث در کلمات خود ایشان دنباله و بلکه دنبالهها دارد و بعد از ایشان محل بحث و ایراد بسیاری واقع شده است که ان شاء اللَّه اگر عمری بود به آن بحثها هم خواهیم پرداخت.

حل اشکال در حرکت کمّی

بعد ایشان میگوید از اینجا راه حلی برای مشکلی که متأخرین [١] در باب حرکت در کمّ گرفتار آن بودهاند پیدا میشود. فلاسفه به دو نوع حرکت کمّی قائل هستند.

یک نوع حرکت کمّی که در جمادات هم وجود دارد و از مختصات نباتات و حیوانات نیست «تخلخل و تکاثف» نامیده میشود. قدما معتقدند که برای جمادات مثل سنگ و آهن علی رغم نداشتن قوه نامیه و در نتیجه نداشتن نمو، این امکان وجود دارد که انبساط پیدا کنند و بر ابعاد آنهاافزوده شود (تخلخل)، و یا برعکس، انقباض.