بعدها خواهیم گفت که حرکت در یک مقوله با خود آن مقوله و زمان آن مقوله در خارج اتحاد وجودی دارند و سه چیز منفک از یکدیگر نیستند. یک وجود است که میتوانیم آن را حرکت بنامیم، میتوانیم آن را زمان بنامیم و میتوانیم آن را مقوله بنامیم. پس وقتی مقوله و خود حرکت یک چیز است نتیجه این میشود که ما در باب مقوله هم به دو نحو میتوانیم مطلب را بیان کنیم. مرحوم آخوند به کیف مثال زده است و ما هم به کیف مثال میزنیم. وقتی شیء در سواد حرکت میکند هم میتوانیم بگوییم که سواد یک وجود متصل ممتد تدریجی دارد که منطبق است بر حرکت قطعیه، و هم میتوانیم بگوییم سواد یک وجود بسیط مستمر دارد، یعنی چیزی آناً حادث شده است و تا آخر حرکت بقا دارد و این همان است که منطبق بر حرکت توسطیه است.

بنابراین اگر ما دو نوع حرکت در خارج داشته باشیم، قهراً مقوله هم در خارج دو نحو وجود دارد، چون- چنانکه گفتیم- مقوله و حرکت اتحاد وجودی دارند. اگر بگوییم حرکت توسطی وجود دارد و حرکت قطعی وجود ندارد، باید در باب مقوله هم قائل شویم که یک وجود «آنی الحدوث مستمرالبقاء» هست و بس. اگر بگوییم حرکت قطعی وجود دارد و حرکت توسطی وجود ندارد، در باب مقوله هم باید بگوییم یک امر متصل ممتد وجود پیدا میکند و بس. و اگر مثل نظر مرحوم آخوند در اینجا بگوییم هر دو وجود دارد، باید بگوییم برای مقوله هم دو نحوه وجود است، دو اعتبار وجود است؛ به یک اعتبار یک وجود متصل واحد ممتد است و به یک اعتبار دیگر یک وجود بسیط آنی الحدوث و مستمرالبقاء است.

مقایسه ای با نظر قدما

این مطلب را هم در اینجا اضافه کنیم که از اقوال قدمای قبل از مرحوم آخوند چنین به دست میآید که از سه مطلبی که درباره وحدت موضوع و استمرار موضوع، وحدت حرکت و استمرار حرکت، و وحدت مقوله و استمرار مقوله عرض کردیم قدما در باب موضوع که باید وحدت و نیز استمرار داشته باشد و همچنین در این باب که حرکت باید وحدت و نیز استمرار داشته باشد اتفاق نظر دارند. ولی به باب مقوله که میرسند میگویند: نه، مقوله کافی نیست، برای وحدت مقوله وحدت