ولی خود مرحوم آخوند در یک جای دیگر نظر دقیقتری دارد و آن این است که حرکت توسطی به این معنی وجود ندارد مگر مجازاً. اگر کل را مصداق کلی طبیعی بگیریم وجود حقیقی دارد، ولی مادام که اجزای یک کل تجزیه عینی نشدهاند، اجزایی بالفرض هستند نه اجزاء واقعی. وجود اجزاء وجود فرضی است گرچه اگر کل را در عالم عین تجزیه کنیم، هرکدام از این اجزاء یک مصداق کلی است. مادام که تجزیه در خارج صورت نگرفته است و فقط اعتبار ذهن است، کلی مصداقی ندارد مگر این کل. این اجزاء، مصداق فرضی و مجازی کل هستند و مصداق واقعی نیستند و بنابراین ما نمیتوانیم بگوییم که در اینجا واقعاً یک امر آنی الحدوث و مستمرالبقاء داریم. پس نوعی شائبه مجاز در کار هست. در هر صورت از این مطلب که ما قبول نداریم و خود مرحوم آخوند هم در جای دیگر این مطلب را قبول نخواهد کرد میگذریم و فعلًا بنا را میگذاریم بر نظر مرحوم آخوند در اینجا که وجود حرکت توسطی را قبول کرده است.

بنابراین طبق نظر مرحوم آخوند در اینجا، ما در حرکت، یک امر واحد متصل ممتد تدریجی الوجود داریم و آن حرکت قطعی است و یک امر بسیط آنی الحدوث مستمرالبقاء داریم و آن حرکت توسطی است. پس در مورد حرکت، هم میتوانیم بگوییم که هرگاه حرکتی پیدا میشود امر ثابت و باقی نداریم و هرچه که حادث میشود از یک طرف حدوث است و از یک طرف فنا، و هم میتوانیم بگوییم که با پیدا شدن حرکت، امری حادث میشود که استمرار بقا دارد، و هردو اعتبار درست است.

وحدت « مقوله » و استمرار آن

تا اینجا درباره دو مطلب بحث کردیم، یکی متحرک و دیگری حرکت. امر سومی که باید در مورد آن بحث کنیم «ما فیه الحرکه» یعنی مقولهای است که حرکت در آن واقع میشود. بحث اول درباره جسم به عنوان موضوع بود که گفتیم موضوع در حرکت باید واحد باشد. آیا موضوع باید مستمر هم باشد؟ گفتیم قائلین به حرکت جوهری میگویند استمرار موضوع شرط نیست. بحث دوم راجع به حرکت بود و گفتیم یک امر متصل ممتد داریم و یک امر «آنی الحدوث بسیط مستمرالبقاء». اما