در اینجا مرحوم آخوند وارد مطلب دیگری میشوند. تا اینجا بحث در این بود که در میان مقولاتی که حرکت در آنها واقع میشود حرکت در مقوله أین ظاهر است و حرکت در مقوله وضع مصادیقی دارد. بحثی که در اینجا مطرح میکنند مقدمهای است بر بحثی که در آینده در باب حرکت جوهری دارند.

بعضی از مقولاتی که حرکت در آنها واقع میشود مسلّماً قبول اشتداد میکنند مثل حرکت در کیف. طبق نظر قدما در باب حرارت، وقتی که شیء [در حرارت] حرکت میکند این حرکت از مرتبهای به مرتبه دیگر است و هر مرتبه بعدی اشد از مرتبه قبلی است. قدما همچنین در باب رنگها- که آن را کیفیت میدانند- معتقدند که جسم همیشه از رنگ خفیفتر به رنگ شدیدتر میرود. حال، اینکه ملاک شدت و ضعف در باب الوان (رنگها) چیست، در باب جواهر و اعراض بیان کردهاند. حکما معتقدند که حرکت الوان هرگز از اشد به سوی اضعف نیست. قرمزی از زردی اشد است و خود قرمزی مراتبی دارد و طبیعت همیشه از قرمزی به قرمزی شدیدتر میرود نه برعکس. البته ممکن است شما بخواهید این مطلب را با ذکر مواردی نقض کنید که بعد در این باره توضیح خواهم داد.

بعد ایشان میگوید در مورد مقوله کم مطلب واضح است. اینکه شیء رشد و نمو میکند خودش قبول اشدیت است ولی در مقوله أین و نیز در مقوله وضع، مطلب ظاهر نیست. پس آیا حرکت در طبیعت و ذات خودش بر دو قسم است: حرکت اشتدادی و حرکت غیر اشتدادی و به عبارت دیگر حرکت تکاملی و حرکت غیرتکاملی، یا هر حرکتی مساوی است با اشتداد و تکامل؟ اگر هر حرکتی مساوی است با اشتداد و تکامل پس آیا حرکت أینی یا وضعی هم اشتدادی و تکاملی است؟ اما وقتی یک جسم از یک نقطه به نقطه دیگر میرود اشتداد پیدا نمیکند.

پس مطلب از چه قرار است؟.

اینجا مرحوم آخوند همین قدر میگوید که حق این است که مقوله أین و وضع هم قبول اشتداد میکنند ولی بعد اضافه میکند:«فإنّ کلًاّ منهما یقبل التزید و التنقص» یعنی هر کدام از حرکات أینی و وضعی قبول تزید و تنقص میکنند. پس نتیجه این میشود که بعضی حرکات، اشتدادی است و بعضی حرکات اشتدادی نیست. درباره این تزید و تنقص نه خود مرحوم آخوند و نه محشین هیچ توضیحی نمیدهند ولی