شود ولی ابتدا نداشته باشد؟ بدون ابتدا که محال است [١]. پس «کل حادث لوجوده ابتداء». حال آیا ابتدا منقسم است یا غیر منقسم؟ آیا نفس «ابتدا»، اول و آخر و وسط دارد یا ابتدا دیگر اول و آخر و وسط ندارد؟ اگر ابتدا، اول و آخر و وسط داشته باشد یعنی ابتدا دارد، وسط دارد و انتها دارد. پس ابتدا، ابتدای این ابتداست و آنچه ما آن را ابتدا فرض کردیم یک مجموعی است که ابتدا دارد. این را هم راست میگوید؛ ابتدا نمیتواند منقسم باشد، نمیتواند اول و آخر و وسط داشته باشد. پس ابتدا امری است آنی نه زمانی، امری است غیر منقسم.

پس فخر رازی تا اینجا سه مقدمه بیان کرده است. اول اینکه شیء وقتی حدوث پیدا میکند چیزی که نبوده وجود پیدا کرده است. دوم اینکه شیء ابتدای وجود دارد و سوم آنکه «ابتدا» امری غیر منقسم است.

حال آن شیئی که میخواهد وجود پیدا کند که فرض این است که ابتدای وجود دارد آیا در ابتدای وجودش موجود است یا معدوم؟ نمیتوانیم بگوییم معدوم است چون اگر معدوم باشد لازم است در همان ابتدا، هم موجود باشد و هم معدوم. شیء در ابتدای وجود خود، موجود که هست پس نمیتواند معدوم هم باشد. پس شیء در ابتدای وجود خودش موجود است. این هم مقدمه چهارم. حال که شیء در ابتدای خودش موجود است آیا چیزی از آن باقی مانده است که هنوز موجود نشده است یا هیچ چیز از آن باقی نمانده است؟ اگر بگویید هیچ چیز از آن باقی نمانده، پس در همان ابتدای وجودش به تمام وجودش موجود است، پس دفعتاً موجود شد و به عبارت دیگر خروج از قوه به فعل دفعتاً صورت گرفت. اما اگر بگویید که نه، «بقی شی ءٌ منه بالقوه»، یعنی شیء به تمام وجودش در ابتدای وجود خود موجود نیست، میگوید آیا آنچه باقی است عین همان است که حادث شده و یا غیر آن است؟

(خیلی خوب تشقیق میکند). اگر بگویید عین آن است باید بگویید موجود و معدوم عین یکدیگر هستند، یعنی موجود در این «آن» با معدوم در «آنِ» دیگر، عین یکدیگر هستند. آیا یک شیء میتواند در آنِ واحد هم موجود باشد هم معدوم؟

پس نمیتوانید بگویید آن که باقی است عین آن چیزی است که در ابتدای وجود،.

[١]. در قدیم کسی کتابی نوشته بود به نام «مقویم» به جای تقویم، و تقویمها را مسخره کرده بود؛ هرچه که تقویمها مینوشتند او عکسش چیزی مینوشته است. تقویمها مینوشتند این ماه سَلْخ [یعنی آخر] ندارد او مینوشت این ماه غُرّه [یعنی اول] ندارد. آیا ممکن است یک ماه غرّه نداشته باشد؟!