مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣٧ - حرکتِ حرکت

مکان است، ولی متحرک از فردی از مکان به فردی مثل خودش [١].

حال این سؤال مطرح میشود که وقتی حرکت محسوس (انتقال) پیدا میشود مطلب چه صورتی پیدا میکند؟ ایشان میگویند این حرکت محسوس «حرکتِ در حرکت» است؛ حرکت «جوهر متحرک در أین» در أین است. به عقیده آقای طباطبایی حرکت جسم از نقطهای به نقطه دیگر حرکت در أین نیست- آنطور که تلقی همه فیلسوفان گذشته بوده است- بلکه حرکت «جسم متحرک در أین» در أین است؛ یعنی حرکت جسم متحرک به نوعی از حرکت در أین، در نوعی دیگر از أین است. پس تمام حرکات محسوسی که در عالم داریم از قبیل حرکت در حرکت است.

آنچه باقی میماند این مسئله است که جواب برهان مرحوم آخوند چه میشود؟

برهان مرحوم آخوند را شیخ و دیگران هم آوردهاند. شیخ و امثال او که میگویند در مقوله أن یفعل و أن ینفعل حرکت نیست روی معیاری است که هم مرحوم آخوند قبول دارد و هم خود آقای طباطبایی، و آن این است که معنای حرکت در مقوله این است: «یکون للمتحرک فی کل آن فرد مما فیه الحرکة». بعد گفته شد که اگر «ما فیه الحرکه» از سنخ حرکت باشد نمیتواند فرد آنی داشته باشد. جواب آن چیست؟ بعد در این باره بحث میکنیم [٢].

حرکتِ حرکت

ما در اینجا مطلبی را به عنوان سؤال از مرحوم آخوند طرح میکنیم و آن این است که صرف نظر از اینکه «حرکت در حرکت» محال است یا محال نیست، آیا به عقیده شما «حرکتِ حرکت» محال است؟ «حرکتِ حرکت» غیر از «حرکت در حرکت» است. «حرکتِ حرکت» یعنی حرکت، خودش موضوع حرکت باشد، ولی «حرکت در حرکت» یعنی حرکت خودش مسافت حرکت باشد.

---

[١]. حرکت أینی از نظر آقای طباطبایی حرکتی است که با حرکت در جوهر تغییر میکند، حال میخواهد نسبت شیء با اشیاء خارج عوض شود و یا نشود. به عقیده ایشان اگر نسبت شیء با اشیاء خارج عوض شود میشود حرکت وضعی. فعلًا این مطلب محل بحث ما نیست.[٢]. [این «جواب» در جلسات بعدی مطرح نشده است گرچه نظر مرحوم علامه طباطبایی درباب حرکت در حرکت در جلسه بعد مورد بحث واقع شده است.]