مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠١ - یک اشکال مهم

- ما ابتدا درباره ایرادی که در اینجا باید طرح شود بحث میکنیم تا بعد ببینیم آیا میتوان به این ایراد پاسخی داد یا نه. ایراد این است که در اینجا میان امکان ذاتی و امکان استعدادی خلط شده است. شما در ابتدا میگویید این شیء قبل از حدوثش یا واجب است یا ممکن یا ممتنع. چون امکان را در مقابل وجوب و امتناع میآورید ناچار مرادتان از امکان، امکان ذاتی است. ما قبول میکنیم که شیء قبل از حدوثش هم امکان ذاتی دارد. بعد میگویید این امکان که در زمان قبل وجود داشته است جوهر است یا عرض؟ جوهر که نیست چون این امکان محل میخواهد و آن محل، ماده است. خود شما در جواب متکلمین در باب امکان گفتید که امکان ذاتی از اعتبارات عقلیه است یعنی از «معقولات ثانیه» است. شما در مورد معقولات ثانیه قائلید که ظرف عروض، ذهن است و ظرف اتصاف، خارج است، یعنی معقولات ثانیه در خارج عروض ندارند و وجودی غیر از وجود منشأ انتزاعشان ندارند. به قول حاجی: