مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٤ - تقسیم چهارم

طبیعت تعلق دارد عین حرکت است، ولی طبیعت خودش وابسته به ماورای خودش است و ماوراء طبیعت محرک طبیعت است. این به چه معناست؟ به معنی این است که ماورای طبیعت موجد طبیعت است و موجد نحوه وجودی است که آن نحوه وجود عین سیلان است.

اگر میگوییم ماوراء الطبیعه به عنوان علت فاعلی، محرک طبیعت است نباید تصورمان نظیر تصوری باشد که غالباً فرنگیها دارند. بسیاری از فرنگیها تصورشان از محرک بودن ماوراء طبیعت نسبت به طبیعت این است- و خیال کردهاند دیگر الهیون هم نظرشان این است- که قوهای در ماورای طبیعت وجود دارد که با یک انگشتی که به طبیعت میرساند طبیعت را به حرکت در میآورد. مثل همان مثال عامیانهای که میگویند عالم طبیعت حکم چرخ یک پیرزن را دارد و ماوراء الطبیعه یعنی آن دستی که این چرخ را به حرکت درمیآورد. این که میشود همان «محرک علی سبیل المباشرة»، چون معنایش این است که طبیعت در ذات خودش مثل همان چرخ نخریسی امری ساکن است و یک نیروی خارجی میآید این شیء ساکن را حرکت میدهد و حرکت را عارض آن میکند. اغلب فرنگیها تصورشان این گونه است و مدعی هستند که ارسطو هم که قائل به محرک اول بوده چنین نظری داشته