هیچ نیروی دیگری در کار نباشد و ما این کره را روی سطح کاملًا صاف به حرکت درآوریم این گلوله تا ابد به حرکت خود ادامه میدهد بدون اینکه هیچ عاملی در کار باشد. قانون نیوتن میگوید هر جسمی، هر حرکتی که دارد حفظ میکند مگر آنکه عاملی آن را تغییر بدهد. اگر عاملی این حرکت را سریعتر کند باز آن حالت دوم حفظ میشود و اگر عاملی حرکت را به صفر برساند جسم ساکن میشود و همان حالت را حفظ میکند.

پس در مقابل آن اصل ارسطویی که میگوید جسم در حرکت خود نیازمند به یک عامل و محرک است، این اصل میگوید جسم در «حرکت» خود نیازمند به هیچ عاملی نیست، در «تغییر حرکت» خود نیازمند به یک عامل است. پس [در شرایط ایده آل فیزیکی] اگر حرکتی یکنواخت باشد میتواند تا ابد به همان حالت باقی بماند، یا اگر حرکتی ایجاد شود میتواند تا ابد ادامه پیدا کند بدون آنکه عاملی در کار باشد. این اصل مهمی است که امروزه مطرح است. حال سؤال این است که آیا این اصل با اصولی که ما در فلسفه خودمان داریم منافات دارد؟

پاسخ ایراد

در این اصل فیزیکی دو مطلب است. یکی آن چیزی که به قول اینها تجارب علمی ثابت کرده است، یعنی همین که هر حالتی که به جسم بدهیم، بهطور یکنواخت آن را حفظ میکند مگر اینکه عاملی پیدا بشود و آن را تغییر بدهد. مطلب دیگر تفسیر فلسفی و استنباط فلسفیای است که از این اصل شده است و آن این است که پس حرکت نیازمند به محرک نیست.

جواب این است که اصل مطلب اینها درست است و با اصولی که ما در باب حرکت طبعی و حرکت قسری خواهیم گفت و مخصوصاً نکتهای که مرحوم آخوند در اواخر باب قوه و فعل از بوعلی سینا نقل میکند منافی نیست، ولی در عین حال تفسیر فلسفی این اصل علمی این نیست که حرکت بینیاز از محرک است. برای توضیح مطلب باید منتظر بمانیم تا ابتدا در فصلهای بعدی بحث حرکت طبعی و حرکت قسری را و نیز توجیهی که در باب حرکت طبعی و قسری و نیز نحوه علیت جسم برای حرکت وجود دارد مورد بحث قرار دهیم. فعلًا از این مطلب میگذریم. یک نکته فوق العادهای هم در اینجا هست که ما را به همان اصلی که در فیزیک