مجموعه آثار ط-صدرا

درسهای اسفار (1- 3)

فهرست مطالب

حرکت و سکون

جلسه اول

تعریف افلاطون از حرکت

تعریف منسوب به فیثاغورس

حرکت و دو اصل تناقض و هو هویت

دو ایراد بوعلی بر تعریف فیثاغورس

پاسخ وجیه مرحوم آخوند به ایراد اول شیخ

شبهه فخر رازی درباره وجود حرکت

اهمیت شبهه فخر رازی

جلسه دوم

حرکت قطعیه و حرکت توسطیه

نظر بهمنیار

پاسخ میرداماد

معنای وجود تدریجی

دو معنای « ابتدا »

خلاصه پاسخ به اشکال در مورد وجود تدریجی

جلسه سوم

تعریف بوعلی از حرکت

غایت حرکت

غایت در حرکت مستقیم و حرکت دوری

تعاریف دیگر حرکت

چند نکته درباره تعریف حرکت

تحقیق درباره چگونگی وجود حرکت

جلسه چهارم

محل نزاع در مورد حرکت توسطیه و قطعیه

استدلال شیخ بر نفی حرکت قطعیه در خارج

مراد از حرکت توسطیه چیست؟

رابطه حرکت توسطیه و قطعیه با زمان

پاسخ مرحوم آخوند به اشکال شیخ در مورد حرکت قطعیه

مثالی از میرداماد

ایراد دیگر مرحوم آخوند بر شیخ

نظر حاجی و مسئله « آن سیال »

جلسه پنجم

توجیهی برای نظر شیخ درباره حرکت قطعیه

توجیهی دیگر برای سخن شیخ

قرینه ای بر مراد شیخ از نفی حرکت قطعیه

برهانی بر وجود زمان

اشکالی وجیه در مورد حرکت توسطیه

سه نظریه در باب حرکت توسطیه و قطعیه

اشاره ای به نظر خاص علامه طباطبایی

جلسه ششم

بیان دوباره اشکال در مورد حرکت توسطیه

بیانی دیگر از اشکال فوق در قالب سه فرض

فرض اول

فرض دوم

فرض سوم

بیان قابل مناقشه مرحوم آخوند در توجیه حرکت توسطیه

توضیح نظریه خاص علامه طباطبایی درباره حرکت قطعیه و توسطیه

بیان آیت اللَّه بروجردی در مورد ماهیت لابشرط و بشرط لا

بازگشت به نظریه علامه طباطبایی

اشکالی درباره وجود حرکت قطعیه در خارج

پاسخ اشکال

معنای تشابک وجود و عدم در حرکت

اشکال و جواب دیگر در مورد حرکت قطعیه

اثبات محرک اول

جلسه هفتم

برهان محرک اول

تلقی برخی متفکران غربی از برهان محرک اول ارسطو

تلقی فلاسفه اسلامی

ایراد بر مقدمه اول برهان محرک اول بر اساس فیزیک جدید

پاسخ ایراد

برهان بر نیاز متحرک به محرکی غیر از خود

آیا حرکت می تواند ذاتی شی ء باشد؟

برهانی دیگر بر نیاز متحرک به محرکی غیر از خود

جلسه هشتم

دو نوع رابطه میان حرکت و قابل آن

حرکت جوهری و مسئله نیاز متحرک به محرک

به چه معنا حرکت می تواند ذاتی متحرک باشد؟

دو نکته بر اساس حرکت جوهری

وجود دو طرف دارد

دو نتیجه گیری علامه طباطبایی

پاسخ اشکالات مربوط به اصل نیازمندی متحرک به محرک

جلسه نهم

تأملی در عنوان فصل

براهین حکما بر اصل نیاز متحرک به محرکی غیر از خود

برهان اول

برهان دوم

برهان سوم

ایرادات سه برهان اول حکما

برهان چهارم

برهان پنجم

برهان ششم

محرک مغایر یا محرک خارج؟

ایراد فخر رازی بر سه برهان اول

جلسه دهم

ایراد فخر رازی بر برهان چهارم

پاسخ اشکال فخر رازی در مورد صورت جسمیه

پاسخ اشکال فخر رازی در مورد ماده

اندرزی به طالبان حکمت متعالیه

جلسه یازدهم

ایرادهای فخر رازی بر برهان چهارم

اشتباه فخر رازی در مورد رابطه ماده و صورت

ماده فلسفی و ماده فیزیکی

پاسخ اشکال فخر رازی

اشکال فخر رازی در مورد یکی بودن ماده همه اجسام

ایراد فخر رازی در مورد مغایرت فاعل و قابل

تقسیمات قوه محرکه و اثبات محرک عقلی

جلسه دوازدهم

بحثی درباره عنوان فصل

تقسیمات قوه محرکه

تقسیم اول

تقسیم دوم

تقسیم سوم

تقسیم چهارم

مرور مقدمات برهان محرک اول

ناتمام بودن برهان محرک اول بدون اثبات حرکت جوهری

ناتمام بودن ابطال تسلسل از راه تناهی ابعاد

جلسه سیزدهم

شرایط امتناع امور غیر متناهی

علل موجده و معدّات

دو اختلاف نظر میان فلاسفه اسلامی و فلاسفه غربی

خلاصه برهان محرک اول

برهان وسط و طرف

یک مثال

امر مفارق، فاعل مستقیم حرکات در طبیعت نیست

جلسه چهاردهم

حرکت بدون جسم امکان ندارد

مسئله صورت نوعیه

امر مفارق منشأ حرکات عمومی نیست

برهان فلاسفه بر مطلب فوق

اشکال و پاسخ

گریزی به یکی از راههای اثبات نفس

هر حادثی مسبوق به قوه و ماده است

جلسه پانزدهم

برداشتهای مختلف در مورد حدوث اشیاء

« نظامِ شدن » در عالم

ارتباط هر آینده با گذشته ای خاص

امکان ذاتی و امکان استعدادی

برهان حکما بر اثبات امکان و ماده

یک اشکال مهم

جلسه شانزدهم

یادآوری مطالب گذشته

دو تقریر صحیح از برهان مسبوق بودن حادث زمانی به ماده و امکان

آیا هیولای اولی مبدَع است؟

آیا امکان استعدادی حادث است؟

یک اشکال

حقیقت امکان استعدادی چیست؟

نظر علامه طباطبایی در مورد امکان استعدادی

چرا هر چیز، استعداد همه چیز شدن را ندارد؟

آیا امکان استعدادی اضافه میان موجود و معدوم است؟

ایراد وجیه علامه طباطبایی

تفاوت میان عرض و صورت و نفس

دو جهت احتیاج به ماده

تعبیر « مرجح »

تقدم فعل بر قوه

جلسه هفدهم

انواع تقدم فعلیت بر قوه

1 تقدم بالزمان

2 تقدم بالعلیه

3 تقدم بالشرف

دو مقوم شرّیت

شر از قوه برمی خیزد

4 تقدم بالحقیقه

آیا « شر بالقوه » خیر از « شر بالفعل » است؟

اشکال حاجی در مورد رابطه هیولی و خیر

پاسخ اشکال

پاسخ به اشکال در مورد خیر بودن « شر بالقوه » از « شر بالفعل »

آیا موضوع حرکت جسم است؟

جلسه هجدهم

چه چیزی می تواند موضوع حرکت باشد؟

حرکت، « سیلان حالت » است نه « حالت سیال »

آیا حرکت می تواند صورت منوع باشد؟

چهار دلیل در ابطال منوع بودن حرکت

نظر مرحوم آخوند

حکمت مشرقی

جلسه نوزدهم

مسئله ربط حادث به قدیم

مسئله ربط متغیر به ثابت

طرح یک اشکال

متحرک بالعرض و متحرک بالذات

نتیجه گیری

جلسه بیستم

چرا حرکت نیازمند به موضوع است؟

طرح دوباره اشکال ربط متغیر به ثابت

یک استدلال بر حرکت جوهری

نظر مرحوم آخوند درباره موضوع حرکت

جلسه بیست و یکم

رفع یک توهم

وحدت فاعل و قابل در حرکت ذاتی

یک سؤال مهم

تفسیر ناموجه حاجی

اثبات طبیعت برای متحرک و اینکه طبیعت مبدأ قریب همه حرکات است

جلسه بیست و دوم

فاعل در حرکت قسری

خلاصه ای از مطالب گذشته

توجیه شیخ درباره رابطه طبیعت ثابت و حرکات عرضی

نقد نظریه شیخ

اشکال و پاسخ

مراتب حرکات به عنوان علل معدّه

فرض دو سلسله مشکل را حل نمی کند

ربط متغیر به ثابت و ایراد مرحوم جلوه

کیفیت ربط متغیر به ثابت

جلسه بیست و سوم

اشکال مهم درباره تغیرناپذیری علت طبیعت

معنای ذاتی بودن حرکت

خلاصه پاسخ

ویژگی خاص تقسیمات وجود

ویژگی مذکور و مسئله ربط متغیر به ثابت

نسبت حرکت با مقولات

جلسه بیست و چهارم

چهار نظریه در باب نسبت حرکت به مقولات

ایراد حکما بر نظریه اول

نقد استدلال حکما به دو تقریر

راه ابطال نظریه اول

پاسخ اشکال میرزای جلوه

جلسه بیست و پنجم

ایراد فخر رازی در مورد حرکت اشتدادی

پاسخ ایراد فخر رازی

انسان جنس است نه نوع

شی ء در حال حرکت ماهیت بالفعل ندارد

بازگشت به ایراد فخر رازی

بیان اشکال در حرکت کمّی

برداشت نادرست فخر رازی از « بالقوه » در کلام شیخ

دو نوع ماهیت

جلسه بیست و ششم

نظریه سوم و نقد آن

راهی برای توجیه نظریه سوم

تأملی در چهار نظریه فوق

راهی برای نقد نظریه اول

لزوم تفکیک میان سه مطلب

جمع میان چهار نظریه فوق

توضیح نظریه چهارم

حرکت در چه مقولاتی واقع می شود و در چه مقولاتی واقع نمی شود؟

جلسه بیست و هفتم

مبدأ و منتهای حرکت

حکما و مسئله حرکت در مقولات

مقوله اضافه و مقوله جده

دلیل مرحوم آخوند بر استحاله حرکت در فعل و انفعال

برهان مرحوم آخوند بر استحاله « حرکت در حرکت »

نظر خاص علامه طباطبایی درباره « حرکت در حرکت »

حرکتِ حرکت

جلسه بیست و هشتم

ایراد حاجی و علامه بر مرحوم آخوند

راهی برای رفع هر دو ایراد

دلیل امتناع حرکت در حرکت

تدریج در تدریج محال است

نظریه خاص علامه طباطبایی

« حرکت در حرکت » یا « حرکت مرکب » ؟

آیا « حرکت در حرکت » مصداق دارد؟

جلسه بیست و نهم

بررسی امکان وقوع حرکت در متی، جده و اضافه

تقابل سکون و حرکت

آیا سکون امری « زمانی » و « وجودی » است؟

نظر مرحوم آخوند درباره تقابل سکون و حرکت

آیا عدم ملکه حظّی از وجود دارد؟

تحقیق در وقوع حرکت در مقولات پنجگانه

جلسه سی ام

آیا حرکت وضعی بدون امکان حرکت أینی متصور است؟

آیا حرکت أینی و وضعی توأمان ممکن است؟

راهی دیگر در بررسی مسئله

آیا هر حرکتی لزوماً اشتدادی است؟

راه حلی درباره علت عدم اشتداد در حرکات أینی و وضعی

جلسه سی و یکم

حرکت و تکامل

دو نوع تکامل

معنای واقعی تکامل در طبیعت

آیا حرکات أینی و وضعی تکاملی است؟

نظر مرحوم آخوند درباره وحدت مقوله در حرکت اشتدادی

جلسه سی و دوم

وحدت « متحرک » و استمرار آن

وحدت « حرکت » و استمرار آن

آیا حرکت توسطی لازمه حرکت قطعی است؟

وحدت « مقوله » و استمرار آن

مقایسه ای با نظر قدما

گریزی به مسئله نفس

برهان بر اصالت وجود از راه حرکت اشتدادی

دو معنای اشتداد

جلسه سی و سوم

بیانی جدید از برهان گذشته

انقلاب ذات

انقلاب ذات، لازمه حرکت اشتدادی

شی ء در حال حرکت ماهیت بالفعل ندارد

حرکت، نوعی جامع اضداد

برهان شیخ بر امتناع حرکت جوهری

جلسه سی و چهارم

اشکال شیخ بر حرکت جوهری

توضیح اشکال

پاسخ مرحوم آخوند به ایراد شیخ

نتیجه گیری

مرحوم آخوند و مسئله موضوع در حرکت جوهری

اقوال دیگر مرحوم آخوند در باب موضوع در حرکت جوهری

نظر علامه طباطبایی

بررسی نظر علامه طباطبایی

جلسه سی و پنجم

« صورةٌ مّا » چیست؟

رفع استبعاد در مورد « صورةٌ مّا »

تخالف در کلام مرحوم آخوند در باب موضوع حرکت جوهری

آیا این تخالف واقعی است؟

توجیه نظرات دیگر آخوند درباره موضوع حرکت

موضوع در حرکت کمّی

اشکال مشترک در حرکت کمّی و حرکت جوهری

جلسه سی و ششم

خلاصه نظر مرحوم آخوند در باب موضوع حرکت جوهری

حل اشکال در حرکت کمّی

برهان فصل و وصل

یک اشکال مهم

جسم به معنای ماده و جسم به معنای جنس

تحقیق در حرکت کمّی

جلسه سی و هفتم

ترکیب خاص جسم از ماده و صورت

دو نوع ترکیب کل از اجزاء

فصل اخیر، تمام حقیقت شی ء

قاعده « شیئیة الشی ء بصورته لا بمادته »

اشکال و پاسخ درباره نحوه بقای ماده

نقد نحوه استنتاج از یک استدلال معروف

گریزی به مسئله معاد جسمانی

جلسه سی و هشتم

دو نحو بقای موضوع

دو دلیل نیازمندی حرکت به موضوع

اصالت وجود، وحدت بخش حرکت است

احتجاج مرحوم آخوند با قائلین به کون و فساد

اشکال در حرکت کمّی

روش مرحوم آخوند در بیان مسائل فلسفی

چرا « صورةٌ ما » امری اعتباری است؟

جلسه سی و نهم

راه اول در توجیه بقای موضوع

نحوه جزء بودن ماده برای جسم

رابطه ماده با جنس و صورت با فصل

اعتبار بشرط لا و اعتبار لابشرط

مثالی از آیت اللَّه بروجردی

راه دوم برای توجیه بقای موضوع

نقدی بر کلیات خمس بر مبنای نظریه « فصل اخیر »

تشکیک تبعی ماهیت

راه سوم برای توجیه بقای موضوع

جلسه چهلم

گریزی به مسئله تشخص

اشکال و جواب

نفی استبعاد از موضوع بودن « ماده مع صورةٍ مّا »

نکته بسیار اساسی در باب موضوع حرکت

سرّ اهتمام مرحوم آخوند به اثبات موضوع

حرکات جوهری توسطی و قطعی

تصویر رابطه میان حرکات جوهری و عرضی

بحثی درباره اعیا و رعشه

دو نوع طبیعت انسانی

جلسه چهل و یکم

نحوه مقهوریت طبیعت برای نفس

فاعلیت بالتسخیر

اشکال شیخ درباره اعیا و رعشه

پاسخ مبنایی مرحوم آخوند

تفکیک میان قوای طبیعی مادی

بررسی ایراد حاجی

ارادی بودن همه کارهای طبیعی بدن

براهین دیگر بر حرکت جوهری

جلسه چهل و دوم

برهانی بر حرکت جوهری

طبیعت علت اعراض نیست

دو اشکال حاجی بر مرحوم آخوند

جلسه چهل و سوم

خلاصه دو ایراد حاجی بر مرحوم آخوند

پاسخ به هر دو ایراد حاجی

مراد از « اتحاد عاقل و معقول » چیست؟

وحدت نفس با قوا و آثار آن

بازگشت به پاسخ ایرادهای حاجی

پاسخ ایراد دوم حاجی

بحثی در یکی از مقدمات برهان دوم

نظری دیگر بر ایراد حاجی

برهان سوم بر حرکت جوهری

جلسه چهل و چهارم

مروری بر سه برهان گذشته بر حرکت جوهری

دو نظریه درباره مناط تشخص

جزئی بودن غیر از تشخص است

بحثی تاریخی - تحلیلی درباره رابطه جوهر و عرض

تنها بعضی از اقسام کیف عرض است

تقریری روشن تر برای برهان سوم

برهان چهارم بر حرکت جوهری

جلسه چهل و پنجم

دو نوع تغیر جوهری

روابط میان انواع

برهان چهارم

برهان پنجم

برهان ششم

برهان هفتم

اشکال و پاسخ

بازگشت به بحث حافظ وحدت در حرکت

رد استدلال شیخ و دیگران بر اینکه حدوث صور جوهری به سبب حرکت نیست

جلسه چهل و ششم

طرح اشکال به دو تقریر

خلاصه پاسخ به اشکال بقای موضوع

مراد از ماهیت بالقوه

یک دلیل مردود در ابطال حرکت جوهری

دو اصطلاح « تضاد »

تأکید بر حرکت در جواهر طبیعی

جلسه چهل و هفتم

نفی استبعاد از حرکت جوهری به چهار وجه

معنای انتزاعی و نسبی بودن حرکت

حرکت محسوس است یا معقول؟

تجدد، ما به التجدد، متجدد

برخی نتایج انتزاعی بودن حرکت

دو معنای « ما به التجدد » و وجه آن

حرکت جوهری در آیات قرآن

ویژگیهای حرکت وضعی مستدیر

جلسه چهل و هشتم

توقف حرکت کمّی بر حرکت أینی

تخلخل و تکاثف

توقف حرکت کیفی بر حرکت أینی

توقف حرکت أینی بر حرکت وضعی

مسئله تخلّل سکون در حرکت راجعه

اثبات حرکت وضعی دائمی

ادوم و اتم و اشرف بودن حرکت وضعی دوری

متن اسفار

عقدة و حل

تنبیه و توضیح

بحث و تحصیل

برهان آخر مشرقی

تنبیه تمثیلی

فهرستها

فهرست آیات قرآن کریم

فهرست احادیث

فهرست اشعار عربی

فهرست اشعار فارسی

فهرست اسامی اشخاص

فهرست اسامی کتب، مقالات، نشریات

مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧

مجموعه آثار ١١ (درس های اسفار: مبحث حرکت)

تألیف

استاد شهید مرتضی مطهری

تاریخ ثبت : ١٣٩١/١٠/٢٦

ناشر : صدرا

سال نشر : ١٣٨٩

شماره دیویی : ٢٩٧/٤٨

شابک : ٩٧٨-٩٦٤-٥٦٠٠-٤٧-٣

شماره مدرک ملی : ٧٨-٢١١٦١م