المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢١١٤ - فصل در بيان نوع ديگر از ابدال

و در ادّان و ازدد و ادّكر دال باقى مى‌ماند.

شرح عربى:

فصل‌

( طاءا) مفعول ثان (تا افتعال) مفعول اوّل لقوله (ردّ) بمعنى صيّر تاء افتعال طاءا إذا وقع (إثر) حرف (مطبق) و هو الصّاد و الضّاد و الطّاء و الظّاء كإصطفى و إضطرب و إطّعن و إضطلم، و إن وقع (فى) إثر دال أوزاء أو ذال نحو (إدّان و ازدد و ادّكر) فإنّه (دالا بقى) أى صار، إذ أصل هذه الأمثال إدتان و إزتد و إذتكر.

ترجمه و شرح:

فصل در بيان نوع ديگر از ابدال‌

مصنّف گويد:

فعلى كه فاء الفعش طاء بوده و آن را به باب افتعال برده‌ايم لازم است تاء را به طاء برگردانيم.

شارح گويد:

كلمه « طاءا » ، مفعول دوّم و « تاء » مفعول اوّل است براى « ردّ ».

و لفظ « ردّ » يعنى « صيّر » و حاصل مراد اينست كه:

بگردان تاء افتعال را طاء زمانى كه به دنبال حرف مطبق يعنى:

صاد، ضاد، طاء، ظاء، درآيد مانند:

اصطفى و اضطرب و اطّعن و اظطلم كه در اصل:

اصتفى و اضترب و اطتعن و اضتلم بودند، سپس تاء باب افتعال را به طاء مبدّل ساخته‌اند.

مصنّف گويد:

مشروط به اينكه طاء به دنبال حروف مطبق واقع شده باشد و در « ادّان » و « ازدد » و « ادّكر » دال باقى مى‌ماند.

شارح گويد:

مقصود اينست كه « تاء » باب افتعال اگر بعد از « دال » يا « زاء » يا « ذال » قرار گيرد مانند: ادّان و ازدد و ادّكر، دال باقى مى‌ماند يعنى تاء را به دال تبديل مى‌كنند چه آنكه اصل امثله مذكور اذتان و ازتدّ و اذتكر بوده است.

قوله: ادّان: ماضى باب افتعال از « دان » ، « يدين » مى‌باشد.