المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢١١٢ - فصل مبحث نقل حركت حرف عله به حرف ساكن صحيح

ترجمه:

فعلى كه از باب افتعال بوده و فاء الفعلش حرف لين باشد به « تاء » بدل مى‌گردد ولى اين ابدال در فعلى كه فاء الفعلش همزه است مانند: ائتكل شاذ مى‌باشد.

شرح عربى:

فصل‌

فى نوع من الابدال‌

( ذو اللّين فا) حال من ذو المبتداء المخبر عنه بأبدل العامل فى قوله: (تا فى افتعال أبدلا) كإتّسر و إتّصل، الأصل إيتسر و إيتصل و الظّاهر إوتصل و كذا تصاريفها (و شذّ) إبدال الفاء تاءا (فى) افتعال (ذى الهمز) كإتّزر و الفصيح إيتزر، و أمّا قوله: (نحو ائتكلا) إفتعل من الأكل فمثال لذى الهمز فى الجملة و ليس ممّا نحن فيه.

ترجمه و شرح:

فصل‌

در بيان نوعى از ابدال‌

مصنّف گويد:

فعلى كه از باب افتعال بوده و فاء الفعلش حرف لين باشد به « تاء » بدل مى‌گردد.

شارح گويد:

كلمه « فا » حال است از « ذو » كه مبتداء بوده و مخبر عنه است براى « ابدل » كه عامل است در « تاء ».

و به هرصورت مثال آنچه مصنّف آورده همچون: اتّسر و اتّصل.

اصل ايندو: ايتسر و ايتصل بوده است.

و على الظّاهر « ايتصل » در اصل اوتصل بوده زيرا مشتقّ از « وصل » است پس فاء الفعل آن حرف علّه است لذا وقتى به باب « افتعال » برويم فاء الفعلش را به « تاء » تبديل كرده و سپس آن را در « تاء » اين باب ادغام كرده « اتّصل » شد و همچنين است ساير تصاريف و مشتقّات آن.

مصنّف گويد:

ولى اين ابدال در فعلى كه فاء الفعلش همزه است مانند ائتكل شاذ مى‌باشد.

شارح گويد:

فاعل « شذّ » ضميرى است كه به « ابدال الفاء تاءا» راجع است و مثال آن: إتّزر مى‌باشد و لغت فصيح در آن « ايتزر » است و امّا قول مصنّف كه گفته « ائتكل » كه افتعل از مادّه أكل است مثال براى فعلى است كه اجمالا مهموز مى‌باشد و بايد توجّه داشت كه‌