المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠٣٧ - استدلال برخى از ادباء جهت اصلى بودن«ضمن» و رد شارح

« تاء » دوّم در « حلتيت » و « دال » دوّم در « اغدودن » قاعده اينست كه در هنگام وزن همان حرفى را كه در ميزان مقابل حرف اصلى قرار داده‌ايم تكرار كرده و مكرّر را در قبال حرف زائد مى‌آوريم مثلا مى‌گوئيم:

حلتيت بروزن فعليل.

و چنانچه ملاحظه مى‌شود تاء دوّم كه حرف زائد است در مقابل لام دوّم قرار گرفته.

مصنّف گويد:

حكم كن به اصلى بودن تمام حروف « سمسم » و كلمه‌اى كه نظير آنست و در « لملم » اختلاف مى‌باشد.

شارح گويد:

علّت اصلى بودن تمام حروف « سمسم » آنست كه هيچيك از آنها را صحيح نيست اسقاط كنيم در صورتى كه اگر در بين آنها حرف زائدى يافت مى‌شد مى‌بايد اسقاطش صحيح باشد.

و امّا در « لملم » بكسر حرف سوّم و « كبكب » اختلاف است:

كوفيّون معتقدند حرف سوّم زائد بوده و از حرفى مماثل با حرف دوّم بدل آورده شده است.

زجاج مى‌گويد: زائد بوده ولى بدل از حرفى ديگر نمى‌باشد.

و بقيّه علماء بصره آنرا حرف اصلى مى‌دانند.

سپس شارح گويند:

حروف زيادى ده تا است به اين شرح:

الف، ت، س، ل، م، ن، و، ه، ى، أ.

و اين حروف را شاعر عرب براى چهار بار در بيت ذيل آورده است:

يعنى: گوارائى و خوشى تسليم شدن در مقابل امرى است كه به دنبال روز انس گرفتن او در آيد و منتهاى مطلوب امنيت و سلامتى و آسانى كارها مى‌باشد.

همان طورى كه گفتيم شاعر حروف زائد مذكور را در چهار موضع از اين بيت تكرار كرده و آن چهار موضع عبارتند از:

١- هناء و تسليم.