المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٨٥ - اوزان جمع قلة

يحذف.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

كلمه‌اى كه بروزن فعاله يا شبه آن بوده در حالى كه با تاء يا بدون تاء باشد را بروزن فعائل جمع ببند.

شارح گويد:

منظور اينست كه هركلمه‌اى كه بروزن فعاله (بفتح و كسر و ضمّ فاء) بوده يا شبه آن باشد جمعش بروزن فعائل (بفتح فاء) مى‌آيد.

و مراد از كلمه شبيه به « فعالة » هراسمى است كه رباعى و مؤنّث بوده و حرف سوّمش مدّ باشد اعمّ از آنكه حرف مدّ الف يا ياء يا واو باشد و نيز چه با تاء بوده و چه مجرّد از آن باشد و مثال آن همچون امثله زير:

سحابة (ابر) و جمعش سحائب است.

شمال (بفتح شين) يعنى چپ و جمعش شمائل آمده.

رسالة (نامه) كه جمعش رسائل مى‌باشد.

عقاب (حيوانى است كه پرندگان را شكار مى‌كند) جمعش عقائب است.

صحيفه (نامه) كه جمعش صحائف مى‌باشد.

سعيد كه علم باشد براى زنى كه جمعش سعائد است.

حلوية (يكى از شتران و گوسفندان شيرده را گويند) كه جمع آن حلائب مى‌باشد.

طلوبة (بسيار خواهنده) كه جمعش طلائب مى‌باشد.

عجوز (پيره‌زن) كه جمعش عجائز مى‌باشد.

مصنّف گويد:

صحراء و عذراء به فعالى و فعالى جمع بسته مى‌شوند و در اين جمع قياس را تبعيّت نما.

شارح گويد:

مقصود اينست كه هركلمه‌اى كه بروزن فعلا (بفتح فاء و سكون عين) باشد اعمّ از آنكه اسم بوده همچون صحراء (دشت) يا صفت باشد نظير عذراء (دوشيزه) جمع آن فعالى (بفتح فاء و كسر لام) و فعالى (بفتح فاء و لام) مى‌آيد فلذا در جمع دو مثال مذكور مى‌گوئيم: