بنابراين، دليلى ندارد كه ما ظاهر آيات و صريح روايات را به خاطر استبعادات رها سازيم.
از اين گذشته، تعبيرات آيات فوق نشان مى‌دهد كه گروهى در اين مسأله به مجادله برخاسته بودند، تاريخ نيز مى‌گويد: مسأله معراج، جنجالى در ميان مخالفان برانگيخت.
اگر پيامبر صلى الله عليه و آله مدعى معراج روحانى و چيزى شبيه خواب بود، جنجال و استبعادى نداشت.
***
٢- هدف معراج
رسيدن پيامبر صلى الله عليه و آله به شهود باطنى از يكسو، و ديدن عظمت خداوند در پهنه آسمان‌ها با همين چشم ظاهر، از سوى ديگر بوده است، كه هم در آخرين آيه مورد بحث در اينجا (لَقَدْ رَأى‌ مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى‌) و هم در آيه اول سوره «اسراء» (لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا) به آن اشاره شده است، و نيز به مسائل زياد و مهمى از فرشتگان و بهشتيان و دوزخيان و ارواح انبياء آگاهى يافت، كه در طول عمر مباركش، الهام بخش او در تعليم و تربيت خلق خدا بود.
***
٣- معراج و بهشت
از آيات مورد بحث استفاده مى‌شود كه، پيامبر صلى الله عليه و آله در شب معراج از كنار بهشت گذشته، و يا در آن وارد شده است.
اين بهشت، خواه بهشت جاويدان و «جَنَّةُ الْخُلْد» باشد، آن چنان كه جمعى از مفسران گفته‌اند، و يا «بهشت برزخى»، كه ما اختيار كرديم، در هر صورت،