كسى مكتوم بماند، اسلام به سرعت گسترش يافت، قلوب آماده را تسخير كرد، عظمت تعليمات آن بر همگان آشكار شد، سمپاشى‌ها را خنثى نمود، نعمت خداوندى را كامل كرد، و راهى مستقيم، به سوى پيروزى‌هاى عظيم هموار ساخت، به طورى كه در ماجراى «فتح مكّه» لشكر اسلام، بدون هيچ گونه مقاومت، مهم‌ترين دژ دشمن را گشود.
***
٢- منظور از «ما تقدم» و «ما تأخر» چيست؟
در آيه مورد بحث خوانديم: خداوند مى‌فرمايد: در سايه اين فتح مبين، گناهان متقدم و متأخر تو را بخشيده، در اين كه منظور از «متقدم» و «متأخر» چيست؟ بين مفسران گفتگو است.
بعضى «ما تقدم» را اشاره به عصيان و ترك اولىِ «آدم» و «حوا» دانسته‌اند و «ما تأخر» را اشاره به گناهان امت.
بعضى ديگر «ما تقدم» را به مسائل مربوط به قبل از نبوت، و «ما تأخر» را مربوط به بعد از نبوت مى‌دانند.
بعضى ديگر «ما تقدم» را به آنچه قبل از «صلح حديبيه» بوده، و «ما تأخر» را به آنچه بعد از «صلح حديبيه» رخ داده است، مربوط دانسته‌اند.
اما با توجه به تفسيرى كه درباره اصل معنى آيه، و مخصوصاً رابطه اين آمرزش، با «فتح حديبيه» بيان كرديم، روشن مى‌شود كه مراد، تمام نسبت‌هاى ناروا و گناهانى است كه به زعم خود در «گذشته» و «آينده» به پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌دادند، و اگر اين پيروزى بزرگ نصيب نشده بود، تمام اين گناهان را قطعى مى‌پنداشتند، ولى، با حصول اين پيروزى، هم نسبت‌هاى نارواى گذشته برچيده شد، و هم آنچه ممكن بود در آينده نسبت دهند.