اراده و تصميم و تمايلات خود باخبريم، ولى اين آگاهى نه از طريق استدلال براى ما حاصل شده، و نه از طريق مشاهده ظاهرى، بلكه يك نوع شهود باطنى براى ما است، كه از اين طريق به وجود خود و روحيات خود واقفيم.
به همين دليل، علمى كه از ناحيه شهود باطنى حاصل مى‌شود، هيچ گونه خطا در آن راه ندارد؛ زيرا نه از طريق استدلال است كه خطائى در مقدمات آن حاصل شود، و نه از طريق حس است كه خطائى از طريق حواس در آن راه يابد.
درست است كه ما نمى‌توانيم حقيقت شهودى را كه پيامبر صلى الله عليه و آله در آن شب تاريخى معراج، نسبت به خداوند پيدا كرد دريابيم، ولى مثالى كه گفتيم براى نزديك كردن راه، مناسب است، و روايات اسلامى نيز در مسير، راهگشاى ماست.
***
نكته‌ها:
١- معراج يك واقعيت مسلم است
در ميان دانشمندان اسلام، در اصل مسأله معراج، سخنى نيست، چه اين كه هم آيات قرآن در اينجا و در آغاز سوره «اسراء» بر آن گواهى مى‌دهد، و هم روايات متواتر، منتها بعضى كه به خاطر پيش‌داورى‌هائى نتوانسته‌اند اين را بپذيرند كه پيامبر صلى الله عليه و آله با «جسم» و «روح» خود به آسمان‌ها پرواز كرده، آن را به «معراج روحانى» و چيزى شبيه حالت خواب تفسير كرده‌اند!
در حالى كه، اين پرواز جسمانى پيامبر صلى الله عليه و آله، نه اشكال عقلى دارد، و نه اشكالى از ناحيه علوم روز، كه شرح آن را در تفسير سوره «اسراء» به طور مبسوط بيان كرده‌ايم. «١»