مؤمنان و كفار (در مكّه) از هم جدا مى‌شدند، كافران را عذاب دردناكى مى‌كرديم!
تفسير:
اگر در حديبيه جنگى روى مى‌داد!
اين آيات، همچنان ابعاد ديگرى از ماجراى عظيم «حديبيه» را بازگو، و به دو نكته مهم در اين رابطه اشاره مى‌كند.
نخست اين كه: تصور نكنيد! اگر در سرزمين «حديبيه» درگيرى ميان شما و مشركان «مكّه» رخ مى‌داد، مشركان برنده جنگ مى‌شدند، چنين نيست، «اگر كافران با شما در آنجا پيكار مى‌كردند، به زودى پشت كرده از ميدان فرار مى‌نمودند، سپس ولى و ياورى نمى‌يافتند» «وَ لَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لايَجِدُونَ وَلِيًّا وَلانَصِيرا».
***
و اين منحصر به شما نيست «اين يك سنت الهى است كه در گذشته هم بوده است، و هرگز براى سنت الهى، تغيير و تبديل نخواهى يافت» «سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا».
اين يك قانون هميشگى الهى است كه، اگر مؤمنان در امر جهاد ضعف و سستى نشان ندهند، و با قلبى پاك و نيتى خالص، به مبارزه با دشمنان برخيزند، خدا آنها را پيروز مى‌كند، ممكن است گاهى در اين امر به منظور امتحان يا اهداف ديگرى، دير و زودى باشد، اما قطعاً پيروزى نهائى با آنها است.
اما در مواردى همچون «ميدان احد»، كه جمعى از فرمان پيامبر خدا صلى الله عليه و آله سرپيچى كردند و گروهى نيات خود را آلوده به عشق دنيا ساختند و به جمع غنائم پرداختند، و سرانجام شكست تلخى دامانشان را گرفت، بايد بدانيد بعداً