به آنجا مى‌روند.
تفسير اخير، از همه مناسب‌تر به نظر مى‌رسد، و از امورى كه به روشنى بر آن گواهى مى‌دهد، اين است كه در بسيارى از روايات «معراج» آمده است كه، پيغمبر صلى الله عليه و آله عده‌اى را در اين بهشت، متنعم ديد، در حالى كه مى‌دانيم هيچ كس در بهشت جاويدان قبل از روز قيامت وارد نمى‌شود؛ زيرا آيات قرآن به خوبى دلالت دارد كه پرهيزگاران در قيامت، بعد از محاسبه، وارد بهشت مى‌شوند، نه بلافاصله بعد از مرگ، و ارواح شهداء نيز در بهشت برزخى قرار دارند؛ زيرا آنها نيز قبل از قيام قيامت وارد بهشت جاويدان نمى‌شوند.
آيه «ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى‌»، اشاره به اين معناست كه چشم پيامبر صلى الله عليه و آله در مشاهده خود، نه چپ و راست شد، و نه از حد و مقصد تجاوز كرد، و آنچه را ديد عين واقعيت بود (زيرا «زاغَ» از ماده «زَيْغ» به معنى انحراف به چپ و راست است، و «طَغى‌» از ماده «طُغْيان» به معنى تجاوز از حد است).
به تعبير ديگر، انسان به هنگام مشاهده چيزى، وقتى به اشتباه مى‌افتد كه دقيقاً به خود آن توجه نكند، به چپ و راست، يا ماوراء آن بنگرد. «١»
***
اكنون كه از تفسير مفردات آيه فراغت يافتيم، به تفسير جمعى آيات مى‌پردازيم.
در اينجا، باز همان دو نظرى كه در تفسير آيات سابق بود تعقيب شده است.
جمع كثيرى از مفسران، آيات را ناظر به ملاقات پيامبر صلى الله عليه و آله براى دومين بار با جبرئيل، در صورت اصليش دانسته‌اند، و مى‌گويند: منظور اين است كه بار ديگر