المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٩١٤ - مبحث تصغير

مصنّف گويد:

اسم منقوص را در تصغير كامل كن مادامى كه مشتمل برحرف سوّمى كه غير تاء

بوده نباشد همچون: ما

شارح گويد:

منظور اينست كه هركلمه‌اى كه مقدارى از حروفش حذف شده باشد در تصغير حرف حذف شده را بايد برگرداند و بدين ترتيب آنرا كامل كرد مشروط باينكه يا دو حرفى بوده و يا در صورتى كه مشتمل برسه حرف است حرف سوّمش غير تاء نباشد مانند: « ما » كه علم براى كسى باشد.

چنانچه ملاحظه مى‌كنيم اين كلمه دو حرفى است لذا در تصغيرش مى‌گوئيم: موىّ يعنى « ياء » را كه از آن حذف شده بود هنگام تصغير آورده و در « ياء » علامت تصغير ادغام نموديم.

و نظير شفة (لب) كه در اصل « شفه » با هاء بوده و چون هاء را حذف و عوضش تاء آورده بوديم لاجرم هنگام تصغير « هاء » محذوف برگشت و در تصغيرش مى‌گوئيم: شفيهة.

بنابراين كلماتى كه مشتمل برسه حرف يا بيشتر بوده و تاء در حروفشان نباشد موقع تصغير تكميل نشده يعنى اگر از آنها حرفى حذف شده باشد محذوف را باز نمى‌گردانند مانند: جاه.

مؤلّف گويد:

ادباء فرموده‌اند اصل « جاه » وجه بوده سپس « واو » مفتوح را بجاى « جيم » برده و بعكس « جيم » را بجاى « واو » قرار داديم منتهى چون ابتداء بساكن ممكن نبود جيم را فتحه داده، سپس واو ما قبل مفتوح بالف قلب گرديد و « جاه » شدكه در تصغيرش مى‌گوئيم: جويه.

يعنى الف به اصل خودش كه « واو » باشد برمى‌گردد.

همان طورى كه ملاحظه مى‌كنيم طبق اين گفتار مثال مذكور از مورد بحث اجنبى است زيرا از آن حرفى حذف نشده كه موقع تصغير، تكميل نشده باشد لذا همان طورى كه مرحوم ميرزا ابو طالب در حاشيه فرموده بايد بگوئيم:

به عقيده شارح اصل « جاه » و جاه بوده سپس واو را از آن حذف كردند حال چون واجد شرط نيست در وقت تصغير واو محذوفه را برنگردانده و تكميلش نمى‌كنند.