نهى فرموده). شيطان را امر فرمود كه به جهت آدم سجده به جا آورد، و خواست كه سجده نكند، و اگر مى‌خواست كه سجده كند (يعنى به خواست حتمى و جبرى)، هر آينه شيطان سجده مى‌كرد. و آدم را نهى نمود از خوردن آن درخت معهود، و خواست كه از آن بخورد (يعنى: به خواست تخييرى)، و اگر مى‌خواست به خواست حتمى آدم آن را نمى‌خورد».

٣٩٠/ ٤. على بن ابراهيم روايت كرده است، از مختار بن محمد همْدَانى و محمد بن حسن، از عبداللَّه بن حسن علوى، هر دو، از فتح بن يزيد جُرجانى، از امام رضا عليه السلام كه آن حضرت فرمود: «خدا را دو اراده و دو مشيت است: يكى اراده حتمى (و حتم به معنى محتوم است، يعنى: محكم ساخته و واجب گردانيده و به آن حكم فرموده)، و ديگرى اراده عزمى (و مراد از آن، اين است كه اراده فرموده كه مكلف افعال خويش را به اختيار خود به جا آورد، نه به جبر). و به اين اراده، گاهى نهى از چيزى مى‌فرمايد و حال آن‌كه مى‌خواهد كه به عمل آيد، و به چيزى امر مى‌كند و نمى‌خواهد كه به عمل آيد. آيا نديدى و ندانستى كه آن جناب آدم و زن او را نهى فرمود كه از آن درخت معهود بخورند، و آن را مى‌خواست، و اگر نمى‌خواست كه بخورند، مشيت و خواست ايشان بر خواست خداى تعالى غالب نمى‌شد. و ابراهيم را امر فرمود كه اسحاق را سر بُرد و نمى‌خواست كه او را سر بُرد و اگر مى‌خواست، خواست ابراهيم بر خواست خداى تعالى غالب نمى‌گرديد».

(آنچه در اين حديث مذكور است از امر به سر بريدن اسحاق، خلاف مشهور است و شايد كه وجه آن، تقيه باشد و احتمال غير از اين در آن مى‌رود. و حق آن است كه امر به سر بريدن اسماعيل بود).

٣٩١/ ٥. على بن ابراهيم، از پدرش، از على بن مَعبد، از دُرست بن ابى منصور، از فُضيل بن يسار روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى‌فرمود: «گاه است كه خدا خواسته و اراده فرموده، وليكن دوست نداشته و نپسنديده. و بيان اين آن است كه: خواسته كه چيزى نباشد مگر به علم او (به اين‌كه آنچه نمى‌داند نباشد، و آنچه نمى‌داند آن است كه نباشد، چون شريك و فرزند و زن از براى آن جناب)، و مثل اين را اراده فرموده و دوست نداشته كه گفته شود كه خدا يكى از سه خدا است (چنانچه طائفه نسطوريه از نصارى مى‌گويند و عيسى و مريم مادرش را نيز خدا مى‌دانند). و كفر را از براى بندگان خويش‌