ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب - مدرس تبریزی، محمدعلی - الصفحة ١٨٣ - ابو عبد الرحمن- خليل بن احمد
آنكس فرستاده و پيغام داد كه خداوند اين مقدار روزى را ميرساند اينك با اين شيوه قناعت حاجتى بسليمان ندارم. خليل در نجوم نيز ماهر، از ائمّه و پيشوايان علم ادب، فضل و كمال و زهد او مشهور، اقوالش حجّت و در كتب نحويّه و ادبيّه منقول و محل استشهاد، در علوم ادبيّه افضل مردم، بتصريح علّامه و ابن داود و بعضى ديگر از علماى رجال، امامى مذهب بلكه موافق آنچه از مستطرفات سرائر ابن ادريس نقل شده از اكابر مجتهدين اماميّه بوده است.
خليل از تلامذه ابو عمرو بن علاء، ايّوب، ابو عمرو عيسى بن عمر و بعضى ديگر و استاد سيبويه و اصمعى و نضر بن شميل و مبتكر و واضع علم عروض بود. گويند كه در مكّه معظّمه دعا كرده و از درگاه قاضى الحاجات آنچنان موفقيّت علمى را درخواست و مسئلت نمود كه بىسابقه بوده و پيش از او كسى بر آن سبقت نگرفته باشد اينك دعاى وى بهدف اجابت برخورد و بعد از مراجعت از مكّه باب علم عروض بروى او مفتوح گرديد. او نخستين كسى است كه آن علم را اختراع كرد، تمامى اشعار عرب را بپانزده بحر مشهور محصور داشت، اخيرا اخفش نيز بحر خبب را بدانها افزود، سپس بعضى از بحرهاى ديگر نيز بدانها علاوه كردهاند بشرحى كه در كتب مربوطه نگارش يافته است. همانا عروضى گفتن خليل بهمين جهت اختراع و وضع آن علم بوده نه بجهت تبحّر و تمهّر او چنانچه نحوى و لغوى و اديب گفتن او محض بدينسبب بوده است. نيز موافق آنچه از جامى نقل شده خليل اولين واضع تشديد و همزه و معمّا و روم و اشمام (هردو از اقسام وقف) نيز بوده و نخستين كسى است كه تمامى حروف هجاى زبان عرب را در يك بيت جمع كرده است:
صف خلق جود كمثل الشمس اذ بزغت |
يحظى الضجيع بها نخلا بقنطار |
|